Sau khi Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình hợp nhất thành tỉnh Phú Thọ, vùng Đất Tổ không chỉ mở rộng về không gian địa lý mà còn hội tụ những giá trị văn hóa ẩm thực đặc sắc của ba miền trung du, miền núi và đồng bằng Bắc Bộ.
Cá thính Lập Thạch
Cá thính Lập Thạch có nguồn gốc từ vùng chiêm trũng Văn Quán, huyện Lập Thạch (tỉnh Vĩnh Phúc cũ), nay thuộc xã Tiên Lữ, tỉnh Phú Thọ. Vào mùa gặt lúa chiêm, cá đồng xuất hiện nhiều, người dân đã sáng tạo cách muối chua để bảo quản và sử dụng lâu dài. Không ngờ, phương pháp chế biến ấy lại tạo nên một đặc sản nổi tiếng với hương vị thơm ngon đặc biệt.
Nguyên liệu gồm cá nước ngọt có vảy, muối tinh, lá ổi và đặc biệt là thính rang từ gạo, ngô, đậu tương. Cá được ướp muối trong một ngày một đêm, ép ráo nước, xát thính cả bên ngoài lẫn trong bụng rồi xếp vào hũ. Giữa mỗi lớp cá là một lớp lá ổi và thính. Hũ cá được phủ kín bằng lớp thính dày, lót rơm và ủ từ 3–4 tháng.
Cá thính đạt chuẩn có màu đỏ au hoặc hổ phách, thịt săn chắc, thơm bùi, chua dịu, béo ngậy và đậm đà. Món ăn ngon nhất khi được nướng trên than hồng, giữ trọn vị ngọt tự nhiên và hương thơm đặc trưng. (Ảnh: sưu tầm).
Bò tái kiến đốt Tam Đảo
Bò tái kiến đốt là món ăn độc đáo của vùng Tam Đảo. Thịt bò vừa mổ còn nóng được cắt thành từng tảng, treo cạnh các tổ kiến trong rừng để kiến bâu kín và đốt lên bề mặt thịt.
Điều đặc biệt là mỗi loài kiến tạo nên một hương vị riêng: kiến vống đen tạo mùi thơm hăng nhẹ, kiến vống đỏ mang vị chua thanh, còn những loài kiến khác đem đến vị cay hoặc vị ngọt tự nhiên. Sau khi được kiến đốt, thịt được rửa bằng nước muối loãng, để ráo rồi nướng trên than hồng đến độ tái. Thành phẩm có vị ngọt mềm của thịt bò hòa quyện với hương thơm rất riêng mà không món ăn nào có được. (Ảnh: Sưu tầm).
Các món ăn từ su su Tam Đảo
Su su Tam Đảo từ lâu đã trở thành đặc sản nổi tiếng của vùng núi cao. Không chỉ quả mà cả ngọn su su đều được chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn như ngọn su su luộc, ngọn su su xào tỏi, quả su su xào hoặc nấu canh.
Trong đó, món su su xào thịt bò được đánh giá là một trong những món đặc sản tiêu biểu, nổi bật bởi vị giòn ngọt tự nhiên của su su kết hợp với thịt bò mềm, đậm đà. (Ảnh: Sưu tầm).
Bánh trùng mật mía Vĩnh Tường
Bánh trùng mật mía là món bánh dân dã mang hương vị riêng của vùng Vĩnh Tường. Bánh được làm từ bột gạo nếp, có hình thức gần giống bánh trôi nhưng kích thước lớn hơn và được ăn cùng nước mật mía.
Một bát bánh thường có từ bốn đến năm viên, chan mật mía, rắc thêm vừng rang và gừng tươi. Khi thưởng thức, thực khách cảm nhận được vị dẻo bùi của gạo nếp, vị ngọt thanh của mật mía cùng hương thơm nồng ấm của gừng và vừng. (Ảnh: Sưu tầm).
Tép dầu Đầm Vạc
Đầm Vạc là vùng đầm nước nổi tiếng với nguồn thủy sản phong phú, trong đó tép dầu là đặc sản được nhiều người biết đến. Loài tép này có thân nhỏ nhưng béo ngậy, khi chế biến không cần thêm mỡ vẫn thơm và đậm vị.
Tép dầu ngon nhất vào cuối hè đầu thu, khi tép mang trứng. Dù rang, rim hay chiên giòn, món ăn vẫn giữ được vị ngọt tự nhiên và hương thơm hấp dẫn. (Ảnh: Sưu tầm).
Xôi nếp nương Mai Châu
Xôi nếp nương là đặc sản tiêu biểu của Mai Châu, được làm từ giống nếp trồng trên nương rẫy. Gạo được ngâm từ bốn đến năm giờ, để ráo rồi đồ chín trong xửng gỗ.
Hạt xôi dẻo mềm, căng bóng, thơm mùi lúa mới, mang vị ngọt tự nhiên đặc trưng của nếp nương. Đây là món ăn không thể thiếu trong các dịp lễ hội và những bữa cơm truyền thống của đồng bào vùng cao. (Ảnh: Sưu tầm).
Cơm lam
Cơm lam là món ăn truyền thống gắn bó với đồng bào Mường, Thái và Tày. Gạo nếp được ngâm kỹ, cho vào ống nứa tươi cùng nước suối, sau đó nướng trên than hồng.
Người chế biến liên tục xoay đều ống nứa để cơm chín đều. Khi bóc lớp vỏ cháy bên ngoài, phần cơm trắng dẻo bên trong tỏa hương thơm dịu của nứa non, tạo nên hương vị mộc mạc nhưng khó quên. (Ảnh: Sưu tầm).
Thịt chua Thanh Sơn
Thịt chua là đặc sản nổi tiếng của vùng Thanh Sơn. Nguyên liệu gồm thịt lợn, thính gạo và lá ổi, được ủ trong ống tre hoặc ống bương để lên men tự nhiên.
Thịt được tẩm muối, trộn đều với thính rồi xếp chặt trong ống, xen kẽ các lớp lá ổi. Mùa hè chỉ cần 3–4 ngày, mùa đông từ 5–7 ngày là thịt đạt độ chín.
Thịt chua thường ăn cùng bánh tráng, lá sung, lá ổi, đinh lăng, rau thơm và chấm nước mắm chua ngọt hoặc tương ớt, tạo nên hương vị hài hòa giữa vị chua nhẹ, béo bùi và thơm ngậy. (Ảnh: Sưu tầm).
Ỏm cọ
Ỏm cọ là món ăn dân dã đặc trưng của vùng Đất Tổ. Người dân chọn những quả cọ nếp già vừa tới, rửa sạch rồi ngâm trong nước khoảng 80°C, sau đó đậy kín khoảng 20 phút.
Quả cọ đạt yêu cầu có màu nâu sẫm, phần cùi vàng óng, mềm dẻo, béo bùi và thơm ngậy. Món ăn thường được chấm với nước mắm hoặc muối vừng, mang đến hương vị bình dị nhưng rất riêng của vùng trung du. (Ảnh: Sưu tầm).
Canh rau sắn nấu cá
Canh rau sắn nấu cá là món ăn truyền thống gắn liền với đời sống người dân Đất Tổ. Rau sắn được chế biến kỹ để tạo vị chua thanh tự nhiên, sau đó nấu cùng cá đồng hoặc cá sông.
Vị ngọt của cá hòa quyện với vị chua dịu của rau sắn tạo nên món canh thanh mát, đậm đà, gợi nhớ những bữa cơm gia đình mộc mạc của vùng trung du. (Ảnh: Sưu tầm).
Phương Loan (tổng hợp)
