Tản văn: Cơm nắm

26/10/2019

“Cũng nghiệm ra, bánh đúc riêu cua không thể bày trên bàn tiệc. Món nước vối không nên đựng vào cốc pha lê. Tương tự, cơm nắm ăn dọc đường, không cần bát đũa, chẳng cần khăn bàn… Nó giống như tình yêu, chứa đựng sự chân thành là cốt yếu. Nó không cần hào nhoáng, cũng chẳng thích xa hoa. Nó là mảnh hồn chân chất của người Việt Nam chúng ta, người nào cũng mang trong con người mình, qua ngàn đời nghèo khó lam lũ, nhưng cũng ngàn đời chân tình chung thủy…”.


Cơm nắm là mảnh hồn chân chất của người Việt Nam ta… (ảnh: Cooky).

Vào khoảng trước năm lên mười tuổi, có lần tôi suýt chết đuối ở ao làng. May mà các anh tôi vớt kịp.

Tối hôm đó, mẹ dắt tôi đi cùng, đến cái ao ấy. Mẹ bưng một cái rá đựng bảy nắm cơm chim chim và mấy nén nhang. Đến bờ ao, mẹ thắp nhang rồi chao rá cơm trên mặt nước và khấn khứa:

– Bớ ba hồn bảy vía thằng Bốn (Bốn là tên tôi) ở đâu thì về với mẹ…

Rồi mẹ cầm nhang vái tứ phía.

Những nắm cơm chim chim ấy chắc là thiêng lắm nên tôi khỏe mạnh lớn khôn dần, và vẫn sống cho đến khi viết những dòng này. Tôi lớn lên bên chính cái ao làng ấy trong sự yêu thương của cha mẹ, sự dùm bọc của gia đình, sự thương mến chở che của làng xóm quê hương…

Từ những nắm cơm chim chim “bảy vía” (nếu là con gái thì chín vía), hoặc để cho trẻ ăn cho vui, tôi đã bao lần được ăn những nắm cơm khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau.

Lần đầu tiên đi xa nhà: mẹ đã gửi tình thương yêu của mẹ, hơi hướng của mẹ, bóng dáng của mẹ… qua nắm cơm trong mo cau vườn nhà.

Đêm trở trời, nằm trong nhà bỗng nghe đánh “bộp” ngoài sân. Mẹ lụi cụi ra nhặt tàu cau vừa rụng, cắt bỏ phần lá để đun, còn cái mo cau giữ lại, cất đi. Ngày con đi xa mẹ lấy tấm mo cau đã khô, dấp nước, bới cho con nắm cơm vừa xới ở nồi ra, thơm ngát. Mẹ cũng gói theo một dúm muối vừng gói trong lá chuối tươi đã lau sạch. Mùi vừng thơm lựng, thơm khắp xóm, vừa bùi vừa ngậy, ăn với cơm nắm nó hợp nhau như cau với trầu, như cốm với hồng, như dưa hành với bánh chưng, như cô dâu với chú rể, như…

Trên chuyến tàu thủy chạy dọc dòng sông mênh mông và không biết chảy về tận vùng nào, tôi giở nắm cơm ra ăn và nghẹn ngào. Gạo mới thơm ngọt mùi cốm, hòa vào mùi thơm muối vừng, vừa ngọt đậm vừa dẻo mát khi đưa miếng cơm lên đầu lưỡi. Hình ảnh mẹ, hình ảnh xóm làng hiện lên trong khi tôi nhai thong thả miếng ngọc thực ấy giữa hơi ngòn ngọt của dòng sông đầy phù sa, giữa hơi mo cau đã mềm đi vì hơi cơm chín…

Mẹ thương con cả khi con đã đi xa, đã ra khỏi vòng tay mẹ. Con đi xa đến đâu vẫn là gần mẹ, gần quê hương đồng lúa, không xa được cái hồn những lời không nói của mẹ gửi theo. Nắm cơm đã thành hình bóng mẹ, thành hình bóng quê nhà…

Cùng khoang tàu với tôi cũng có người giở cơm nắm ra ăn. Có người gói cơm nắm trong tàu lá chuối, lá đã tái đi một mảng, hệt như miếng lá chuối trên miệng nồi nước lá xông giải cảm. Có người gói trong giấy báo giở cơm ra có cả những chữ in, được in ngược lại trên da thịt nắm cơm. Có người gói trong màng mỏng hiện đại.

Ảnh minh họa: Món chay.

Cách ăn khác nhau. Có người chỉ dùng tay bẻ ba bẻ tư nắm cơm rồi cầm lên mà cắn những miếng thật to. Có người dùng con dao thật sắc cắt nắm cơm thành từng thỏi nhỏ, vuông vức, trông như những thỏi giò lụa trắng tinh. Nhìn những thỏi cơm đặt thứ tự bên nhau, đều tăm tắp, cảm giác ngon, thèm ăn tăng lên đến mấy lần.

Thức ăn thật khác nhau. có người ăn với giò chả, có người có ruốc bông, có người có lạp xưởng, thịt gà rim… Chỉ giống nhau ở chỗ có những nắm cơm đều từ hạt gạo mà nên, đều ngon lành, chắc dạ, sạch sẽ, hẳn người ở nhà mong người đi thuận buồm xuôi gió, chắc dạ cứng chân.

Nắm cơm mà bẻ ra thì quả là mất ngon. Nó chỉ còn lại là những tảng những vừng cơm cạnh nồi, lại rắn chắc, nguội tanh. Phải nâng niu, nhẹ nhàng, phải gọt phải cắt, phải ăn thong thả, tay cầm miếng cơm đưa lên miệng vừa nhai vừa ngẫm nghĩ một điều gì… Có thế ân tình của người ở nhà mới thấm sâu tận đáy lòng người đi, dù đường ngắn hay dặm dài…

Xôi đỗ xanh đỗ đen hoặc cơm nếp trắng bới vào mo cau hay lá chuối vẫn chỉ là cơm nếp, không thể giống cơm nắm gạo tẻ. Cơm tẻ là mẹ ruột. Cơm nắm chính cũng là mẹ ruột. Và muối vừng đậm vị dân dã đi đôi với cơm nắm quả là thần tình, sáng tạo.

Ảnh minh họa: Món ngon TV.

Một lần khác tôi đi xa, ngồi nghỉ dưới bóng mát một cây cổ thụ ở lưng đèo. Giở cơm nắm ra ăn, gió đồng đưa hương lúa từ dưới thung lũng lên, đất đỏ thấm vào gan bàn chân, cây xanh toả bóng mát trên đầu… càng thấm thía vị cơm nắm mẹ cho mang theo dọc đường xa ngái.

Mẹ tôi không còn. Người bạn đời chung thủy của tôi lại học cách của mẹ truyền cho, thường gửi theo đường xa cho tôi những nắm cơm ân tình hệt như ngày cũ. Cái từ “truyền thống” dùng nhiều quá hóa nhàm, vậy nên gọi tâm tình ấy là gì nhỉ ? Hỡi những người thương mến của tôi?

Tiệc tùng chỉ là đôi khi và cũng không phải là của tất cả mọi người, nhất là những người bình thường chúng ta. Ai đã nói câu ấy hay lời nói của nắm cơm?

Sơn hào hải vị, nem công chả phượng, bào ngư yến sào… là món ăn cao quý. Và ai mà chẳng từng ít ra được một lần ăn bữa cỗ linh đình, nhiều người còn ăn thừa mứa kiểu hiện đại, quá nhiều tiền bất chính hoặc không bất chính.

Chắc, dù là ai, đang sống sang trọng, ngày nào cũng đặc sản phát ngấy cũng không thể nào thoát được những bữa cơm nắm dọc đường. Nắm cơm không hợp với khăn bàn trắng, không ưa cùi-dìa, phóng-sét*. Nó là đồng quê, là gian khó, là tiết kiệm, là phòng xa… Không hiểu có hay không người nào quá quen bơ sữa mà quên mất vị cơm nắm? Có không nhỉ?

Không riêng nắm cơm người thân gửi cho. Ở nhiều bến tàu bến xe, ở trên tàu nữa, có những hàng cơm nắm bán rao để thuận tiện cho khách đi đường, dù là lữ khách tha hương hay bà buôn chuyến… những con người kẻ vội vã, kẻ thiếu mái ấm một gia đình, thiếu bàn tay chăm sóc. Những nắm cơm như thế chỉ là đỡ đói lòng khi nhỡ độ đường, vỗ yên cái dạ dày tàm tạm. Nó chẳng ngon lành được.

Và có thể nào quên năm đau thương Ất Dậu, 1945, có hàng triệu người không có nổi một nắm cơm, trong khi có rất nhiều hàng cơm nắm ở mọi nơi mọi chỗ. Nắm cơm lúc ấy hình tròn hơi dẹt và lõm một chút ở giữa, có lẽ là chỗ để chút muối vừng hoặc chỉ đơn giản muối rang. Ăn cầm hơi mà sống qua ngày. Cái nắm cơm đơn sơ ấy nó có sức mạnh ghê gớm, có thể nặng bằng một đời người vì có thể cứu sinh mạng một con người nếu đúng lúc. Bởi có phải ai cũng có nắm cơm như thế mà ăn đâu.

Cũng nghiệm ra, bánh đúc riêu cua không thể bày trên bàn tiệc. Món nước vối không nên đựng vào cốc pha lê. Tương tự, cơm nắm ăn dọc đường, không cần bát đũa, chẳng cần khăn bàn… Nó giống như tình yêu, chứa đựng sự chân thành là cốt yếu. Nó không cần hào nhoáng, cũng chẳng thích xa hoa. Nó là mảnh hồn chân chất của người Việt Nam chúng ta, người nào cũng mang trong con người mình, qua ngàn đời nghèo khó lam lũ, nhưng cũng ngàn đời chân tình chung thủy…

*Cùi-dìa, phóng-sét: phiên âm tiếng Pháp của từ “cuillère” – cái thìa và “fourchette” – cái dĩa.

Băng Sơn

Video hay

Cùng chuyên mục

Khán giả Hà Nội sẽ được xem miễn phí 14 vở diễn tham gia Liên hoan Sân khấu Thủ đô lần thứ IV

Khán giả Hà Nội sẽ được xem miễn phí 14 vở diễn tham gia Liên hoan Sân khấu Thủ đô lần thứ IV

Bắc Giang có thêm hai phó chủ tịch tỉnh

Bắc Giang có thêm hai phó chủ tịch tỉnh

Đến thăm ‘vương quốc đàn ông’ – nơi phụ nữ không được phép bén mảng

Đến thăm ‘vương quốc đàn ông’ – nơi phụ nữ không được phép bén mảng

Hé lộ về ‘quy tắc Messi’ buộc các cầu thủ Barca phải tuân theo

Hé lộ về ‘quy tắc Messi’ buộc các cầu thủ Barca phải tuân theo

Khám phá 7 nơi ‘tận cùng trái đất’, khoa học chưa tiếp cận được

Khám phá 7 nơi ‘tận cùng trái đất’, khoa học chưa tiếp cận được

Bí ẩn về những nấm mộ hoang giữa lòng Hà Nội

Bí ẩn về những nấm mộ hoang giữa lòng Hà Nội

Những tác dụng tuyệt vời của lá vối

Những tác dụng tuyệt vời của lá vối

‘Độc lạ’ bộ sưu tập tranh Tây Du Ký người Việt vẽ 3 thế kỷ trước

‘Độc lạ’ bộ sưu tập tranh Tây Du Ký người Việt vẽ 3 thế kỷ trước

Ảnh về Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20 qua sách ‘Ký ức Đông Dương’

Ảnh về Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20 qua sách ‘Ký ức Đông Dương’

‘Đà Lạt thứ hai của Việt Nam’ – cao nguyên Vân Hòa

‘Đà Lạt thứ hai của Việt Nam’ – cao nguyên Vân Hòa

Sự thực về Lương Sơn Bạc

Sự thực về Lương Sơn Bạc

VinFast chính thức mua lại trung tâm thử nghiệm ô tô của GM tại Úc – Bàn đạp đưa hãng xe Việt ra thế giới

VinFast chính thức mua lại trung tâm thử nghiệm ô tô của GM tại Úc – Bàn đạp đưa hãng xe Việt ra thế giới

Sự thật về cuộc sống hoa lệ sau cánh cửa các vương phủ nhà Thanh

Sự thật về cuộc sống hoa lệ sau cánh cửa các vương phủ nhà Thanh

Bất ngờ về đội quân hùng mạnh của Đế chế La Mã

Bất ngờ về đội quân hùng mạnh của Đế chế La Mã

Deco: ‘Ronaldo là quái vật’

Deco: ‘Ronaldo là quái vật’

Những chiếc khẩu trang siêu độc trên thảm đỏ Liên hoan phim Venice

Những chiếc khẩu trang siêu độc trên thảm đỏ Liên hoan phim Venice

Những bí mật chưa từng biết về loài Hổ

Những bí mật chưa từng biết về loài Hổ

Đào tổ kiến phát hiện loài nấm cực kỳ quý hiếm

Đào tổ kiến phát hiện loài nấm cực kỳ quý hiếm

Lên núi bắt… ốc

Lên núi bắt… ốc

Ciro Immobile và bi kịch của Vua phá lưới

Ciro Immobile và bi kịch của Vua phá lưới

Tái hiện huyền tích về vua Lý Công Uẩn trên sân khấu kịch

Tái hiện huyền tích về vua Lý Công Uẩn trên sân khấu kịch

Những thực phẩm ăn khi đói còn tốt gấp ‘vạn lần nhân sâm’, nhiều người bỏ phí

Những thực phẩm ăn khi đói còn tốt gấp ‘vạn lần nhân sâm’, nhiều người bỏ phí

Đến thăm ngôi làng Myanmar mưu sinh bằng cẩm thạch

Đến thăm ngôi làng Myanmar mưu sinh bằng cẩm thạch

Lần đầu tiết lộ ‘đội quân ma’ của quân đồng minh khiến Hitler sập bẫy

Lần đầu tiết lộ ‘đội quân ma’ của quân đồng minh khiến Hitler sập bẫy

Bí quyết ‘thổi hồn’ nghệ thuật tuồng vào chiếc mặt nạ giấy bồi

Bí quyết ‘thổi hồn’ nghệ thuật tuồng vào chiếc mặt nạ giấy bồi

Tố chùa vất tro cốt vào xó: Đề xuất lạ

Tố chùa vất tro cốt vào xó: Đề xuất lạ

Từ quan đến dân

Từ quan đến dân

Truyện ngắn: Màu hạnh phúc

Truyện ngắn: Màu hạnh phúc

Hồ Chí Minh và người Mỹ trong Cách mạng Tháng Tám

Hồ Chí Minh và người Mỹ trong Cách mạng Tháng Tám

Những con đường kỳ lạ trên thế giới

Những con đường kỳ lạ trên thế giới