Đối thoại với di sản ruộng bậc thang

02/05/2018

Ruộng bậc thang gắn liền với lịch sử và văn hóa cư trú của các tộc người Hmông, Dao, La Chí, Nùng… trên địa bàn các huyện Sapa (Lào Cai), Mù Cang Chải (Yên Bái) và Hoàng Su Phì (Hà Giang)…

Ban đầu chỉ hình thành dưới chân núi để chủ động nguồn nước tưới, nhưng về sau khi dân số tăng lên, đồng bào bắt đầu khai khẩn ruộng bậc thang cao dần lên đỉnh núi.

Tuy nhiên, theo đánh giá từ TS Bùi Hữu Tiến, Phó Giám đốc Bảo tàng Nhân học, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, canh tác ruộng bậc thang không đơn giản chỉ là một phương thức mưu sinh, mà còn thực sự là “một kho di sản văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số vùng cao với nhiều tri thức kỳ thú, từ chuyện ‘khai sơn phá thạch’, dẫn nguồn nước vào ruộng, gieo trồng, thu hoạch…, tới các nghi lễ cầu mùa pha trộn giữa sắc thái huyền ảo và linh thiêng”.

Bị hấp dẫn bởi những câu chuyện lôi cuốn về ruộng bậc thang, đặc biệt là những cảm hứng từ cuốn sách “Ruộng bậc thang ở Việt Nam – bảo tồn và phát triển bền vững” của TS Nguyễn Trường Giang – Khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2017 Bảo tàng Nhân học của TS. Bùi Hữu Tiến từng tổ chức một cuộc triển lãm với chủ đề “Đối thoại với di sản ruộng bậc thang”. Dưới đây là một số thông tin được tổng hợp từ tư liệu của Bảo tàng Nhân học, ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Ruộng bậc thang – kỳ quan Tây Bắc. Ảnh: Bình Phạm

Nông lịch là thời gian để những cư dân canh tác ruộng bậc thang như người Hmông, Dao ở Sa Pa và Mù Cang Chải sắp xếp những công việc đồng áng cho phù hợp với thời tiết và nhận thức của họ đối với quy luật thay đổi của thiên nhiên thông qua việc quan sát các dấu hiệu của tự nhiên như sự biến đổi của các loại cây cỏ và các hoạt động của một số loại động vật mà người dân sắp xếp công việc trồng lúa của mình cho phù hợp.

Hoa “tớ dày”, còn gọi là hoa đào Hmông hay đào rừng. Người Hmông có câu: “Làm mùa xem hoa tớ dày/ Xây lứa đôi xem bàn tay”.

Cấu phần quan trọng nhất của ruộng bậc thang chính là những bờ ruộng, nơi phân định các thang ruộng, giữ nước và tạo hình cho vẻ đẹp mềm mại, uyển chuyển của ruộng bậc thang. Nhìn xa, bờ ruộng như những đường chỉ nhỏ nổi bật lên giữa các gờ ruộng nhưng lại gần, bờ ruộng cao từ 30cm trở lên, có nơi cao đến cả mét. Bờ ruộng bậc thang thường dày hơn bờ ruộng ở đồng bằng để chống sụt lở, vỡ thành khi mùa nước đổ. Độ dốc càng lớn thì chiều cao giữa ruộng trên và ruộng dưới càng cao, bờ ruộng được làm một cách cẩn thận để có thể giữ nước trong ruộng được lâu dài.

“Cày ruộng là công việc gian nan, vất vả, đòi hỏi sức khỏe và sự khéo tay của trai tráng để điều khiển con trâu, lách lưỡi cày lật từng thớ đất rắn xung quanh những tảng đá, gốc cây trên mảnh ruộng hẹp như cái bụng con ngựa gầy, chênh vênh”. – ông Giàng An Dính, Người Hmông, xã Chế Cu Nha, huyện Mù Cang Chải, Yên Bái nói.

Khi cây mạ có từ 4-5 lá, người dân tiến hành nhổ mạ. Người nhổ mạ cũng phải có kỹ thuật: Dùng tay phải tóm phần ngọn, tay trái tóm phần gốc sao cho rạp khóm mạ xuống rồi giật về phía mình. Mạ nhổ lên thì rũ gốc mạ vào nước cho sạch đất để khi cấy mạ chóng bén rễ. Sau đó, mạ được bó thành bó và rải mạ luôn trên ruộng thành từng khóm.

Đến mùa lúa chín, nếu như người Kinh bó thành bó lúa đem về nhà tách hạt bằng máy tuốt lúa rồi mới phơi khô, thì với người Hmông, lúa được cắt phơi trên nương từ 1-3 ngày, sau đó cho vào “thùng gỗ” (Pẳng thúng) để đập, nhằm tách hạt thóc ra khỏi rơm và tổ chức đập ngay tại ruộng. Rơm phơi khô được gom thành bó, dùng làm thức ăn cho trâu vào mùa đông.

Người Hmông, Dao ở Sa Pa, và Mù Cang Chải rất chú trọng gìn giữ, bảo tồn nhiều giống lúa truyền thống, gồm giống lúa tẻ và lúa nếp. Hạt giống cũng được coi như tài sản chuyển giao từ bố mẹ sang con cái hoặc anh em chung huyết thống. Việc bảo tồn các giống lúa địa phương có sự khác nhau giữa các xã trong vùng và các hộ gia đình. Điều này phụ thuộc vào số lượng các vùng đất có thể canh tác các giống lúa thích hợp, các yêu cầu về thực hành tín ngưỡng cũng như nhu cầu ăn uống.

Lúa nếp nương râu dài của người Hmông vùng Sơn La.

 

Theo Khoa học & Phát triển

Video hay

Cùng chuyên mục

Giết đàn cá mập hổ để “trả thù” vụ tấn công du khách

Giết đàn cá mập hổ để “trả thù” vụ tấn công du khách

Các đoàn không mang vòng hoa khi viếng Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Các đoàn không mang vòng hoa khi viếng Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Trẻ uống quá nhiều thuốc bổ trẻ có thể gây ngộ độc

Trẻ uống quá nhiều thuốc bổ trẻ có thể gây ngộ độc

Ngày “trò cũ” Lampard đối đầu với Mourinho

Ngày “trò cũ” Lampard đối đầu với Mourinho

Quốc tang, toàn bộ rạp chiếu phim trên toàn quốc đóng cửa

Quốc tang, toàn bộ rạp chiếu phim trên toàn quốc đóng cửa

Đà Nẵng: Bỏ ra gần 7 tỉ chỉ mua…1 cây lan

Đà Nẵng: Bỏ ra gần 7 tỉ chỉ mua…1 cây lan

TP.HCM: Lễ viếng Chủ tịch nước Trần Đại Quang bắt đầu lúc 7 giờ ngày 26/9

TP.HCM: Lễ viếng Chủ tịch nước Trần Đại Quang bắt đầu lúc 7 giờ ngày 26/9

Những bức ảnh siêu hiếm trên thế giới, bạn thật may mắn khi được chiêm ngưỡng nó

Những bức ảnh siêu hiếm trên thế giới, bạn thật may mắn khi được chiêm ngưỡng nó

Hamlet của hài kịch

Hamlet của hài kịch

Modric vượt mặt Ronaldo, Salah giành giải thưởng ‘The Best’

Modric vượt mặt Ronaldo, Salah giành giải thưởng ‘The Best’

Núi lửa Việt Nam lọt vào danh sách những ngọn núi lửa ấn tượng nhất

Núi lửa Việt Nam lọt vào danh sách những ngọn núi lửa ấn tượng nhất

Quảng Trị: Phát hiện 33 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật

Quảng Trị: Phát hiện 33 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật

Bí ẩn về bộ tộc người rắn ở Ấn Độ

Bí ẩn về bộ tộc người rắn ở Ấn Độ

Hà Nội là điểm đến hàng đầu thế giới

Hà Nội là điểm đến hàng đầu thế giới

Người Việt sẽ được xem Ngoại hạng Anh miễn phí trên Facebook?

Người Việt sẽ được xem Ngoại hạng Anh miễn phí trên Facebook?

5 cách để mua vé tàu Tết 2019 tiết kiệm thời gian nhất

5 cách để mua vé tàu Tết 2019 tiết kiệm thời gian nhất

Thông tin chi tiết và những điều lưu ý về Lễ Quốc tang Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Thông tin chi tiết và những điều lưu ý về Lễ Quốc tang Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Hà Nội phục vụ Lễ Quốc tang Chủ tịch nước: Người dân nên tránh đi vào đường nào?

Hà Nội phục vụ Lễ Quốc tang Chủ tịch nước: Người dân nên tránh đi vào đường nào?

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng làm Trưởng ban lễ tang Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng làm Trưởng ban lễ tang Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Quốc tang tưởng niệm Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Quốc tang tưởng niệm Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Albert Einstein và cách học để giải toán cao cấp năm 13 tuổi

Albert Einstein và cách học để giải toán cao cấp năm 13 tuổi

Những kỳ vọng vào quan hệ đối tác chiến lược kiểu mới Việt – Nhật

Những kỳ vọng vào quan hệ đối tác chiến lược kiểu mới Việt – Nhật

Sự nguy hiểm khi chị em sử dụng mỹ phẩm hết hạn

Sự nguy hiểm khi chị em sử dụng mỹ phẩm hết hạn

Ngắm miền sơn cước Mù Căng Chải rực màu nắng

Ngắm miền sơn cước Mù Căng Chải rực màu nắng

Cách chuyển số điện thoại liên kết với ngân hàng từ 11 số thành 10 số

Cách chuyển số điện thoại liên kết với ngân hàng từ 11 số thành 10 số

Hai thi thể trong vụ cháy gần cổng bệnh viện Nhi là vợ chồng đi chăm con

Hai thi thể trong vụ cháy gần cổng bệnh viện Nhi là vợ chồng đi chăm con

Cách dùng Siri Shortcuts – tính năng hay nhất trên iOS 12

Cách dùng Siri Shortcuts – tính năng hay nhất trên iOS 12

Cuba tổ chức quốc tang tưởng niệm Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Cuba tổ chức quốc tang tưởng niệm Chủ tịch nước Trần Đại Quang

Khám phá hương vị bánh trung thu của các nước châu Á

Khám phá hương vị bánh trung thu của các nước châu Á

Nghệ An: Nhiều phần quà ấm tình đến với các em nhỏ đón Tết Trung thu

Nghệ An: Nhiều phần quà ấm tình đến với các em nhỏ đón Tết Trung thu