Thi họa Trịnh Công Sơn

12:35 | 25/01/2022

Trịnh Công Sơn là một bậc kỳ tài về âm nhạc. Sức ảnh hưởng của ông trong đời sống văn hóa của người Việt thật sâu rộng. Đã có người nói “Lời ca trong ca khúc Trịnh Công Sơn đã tạo nên tên tuổi Trịnh Công Sơn”. Lời ca của ông đã tạo dựng những bức tranh đầy ám ảnh lòng người. Điều đó nói lên vì sao hội họa luôn song hành cùng với nhạc sĩ trong hành trình đi tìm mình của Trịnh Công Sơn. 

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn vẽ.

Tinh Hoa Việt số 163 (10/1/2022).

GIẤC MỘNG TỰ DO TINH THẦN

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đến với hội họa khá sớm ngày từ những thời kỳ đầu “Diễm xưa”. Ở tuổi đôi mươi nhạc sĩ có không ít bạn là họa sĩ trẻ ở Huế như Đinh Cường, Bửu Chỉ, Trịnh Cung, Lê Thành Nhơn…Đặc biệt họa sĩ Đinh Cường với Trịnh Công Sơn như hình với bóng. Có lần Trịnh Công Sơn tâm sự: “Tôi là khách vãng lai thường trực của atelier (xưởng vẽ) Đinh Cường. Thế giới tranh của Cường đối với tôi không có gì xa lạ, bởi chúng tôi đã sống trong thế giới ấy từ những ngày lòng chưa hề vướng bận về một tiếng thở dài” (trích Trịnh Công Sơn-Tôi là ai, là ai…). Từ sớm Trịnh Công Sơn đã nhận biết rằng, trong hội họa mình đã gặp cái không bờ bến của một giấc mộng tự do tinh thần. Sự hấp dẫn của sắc mầu đã dẫn dụ Trịnh Công Sơn luôn trầm mình trong giấc mộng ấy. Chính vì thế ông đã cầm cọ từ rất sớm cho dù chỉ tự học. Nhưng rồi thời cuộc đã lôi kéo nhạc sĩ rời xa Huế một thời gian dài. Và âm nhạc đã vang dội trong ông với những kết nối cộng đồng rất gắn bó. Đặc biệt trong giai đoạn lên Bảo Lộc dậy học nhạc sĩ đã dùng âm nhạc lên tiếng phản chiến chống tội ác của thực dân xâm lược.

Bìa sách Hội họa Trịnh Công Sơn..

Chân dung nhà văn Nguyễn Tuân.

Tuy nhiên trong thời gian này ông vẫn vẽ trong hàng trăm bức thư gửi cho người đẹp Dao Ánh. Đó là những cánh chim và những bông hoa tình yêu tràn đầy niềm tin và hy vọng. Đáng chú ý là nhạc sĩ đã có những bức tự họa chân dung mình khá độc đáo.  Đó là những phiên bản hội họa nuôi dưỡng giấc mơ bên trong của Trịnh. Ba năm sau khi chia tay Dao Ánh (1967) nhạc sĩ bị cuốn vào cuộc trốn chạy nhập ngũ. Ông đã cùng với Khánh Ly tạo nên cuộc du ca thần thánh với những bạn trẻ miền nam lên tiếng phản chiến và hô hào bảo vệ đồng bào và những thân phận khổ đau. Sau giải phóng miền nam thống nhất đất nước (1975) nhạc sĩ trở về Huế hoạt động trở lại. Đầu tiên lại chính là hội họa kiêm biên tập âm nhạc. Ông làm việc cho tạp chí Sông Hương và đã thiết kế măng-sét (manchete) đầu tiên. Trong thời gian này ông gặp lại các bạn họa sĩ và cùng vẽ với họ.

Diễm xưa qua tranh Trịnh Công Sơn.

Hội họa trở thành một cứu cánh đắc lực bởi lẽ những năm tháng này những ca khúc của ông chưa được cho phép hát. Số phận đưa đẩy, nhạc sĩ trôi dạt vào Thành phố Hồ Chí Minh sinh sống. Mãi cho đến giữa thập kỷ 80 nhạc sĩ mới sáng tác âm nhạc trở lại. Do đó hội họa và âm nhạc luôn song hành trong giai đoạn trắc trở này. Và đã có một họa sĩ Trịnh Công Sơn từ đây. Tranh của Trịnh cũng đầy duyên nợ với cuộc đời. Nó không còn phần dữ dội mang âm hưởng của thời kỳ âm nhạc phản chiến nhưng lại ẩn giấu những tứ thơ và sự ám ảnh khôn nguôi. Có họa sĩ nhận xét rằng, tranh Sơn thanh thoát đến hư tưởng. Người xem thấy nhẹ nhàng khác với “lời ca thơ” đầy nước mắt của Sơn.

Không ít người nghĩ Trịnh Công Sơn đến với vẽ chỉ là cuộc chơi ngoại lệ. Nhưng đâu có phải. Trịnh Công Sơn luôn mê đắm hội họa và bộc bạch: “Có nhiều điều tôi chỉ có thể vẽ mà không diễn tả bằng âm nhạc được. Lúc ấy tôi phải dùng ngay cọ, màu và bố (toil). Ngược lại có những chủ đề chỉ có thể dùng âm nhạc mới nói được điều mình muốn. Tôi đã làm công việc song hành này trong rất nhiều năm và cảm thấy không hề có một sự va chạm hoặc đổ vỡ nào trong nguồn cảm hứng cả”. Do vậy từ năm 1988 đến 2000 (trước khi mất một năm), Trịnh Công Sơn đã tham gia tới 5 cuộc triển lãm bày tranh cùng với các họa sĩ như Đinh Cường, Trịnh Cung, Đỗ Quang Em và Tôn Thất Văn. Đặc biệt tranh của Trịnh Công Sơn còn được chọn làm bộ lịch treo Tết năm 2019 với 6000 bản in được phát hành. Đa số trong những tác phẩm đó đã được các nhà sưu tập tìm mua.

NHỮNG ÁNG THƠ XUÂN

Chân dung nhạc sĩ Văn Cao.

Sinh thời nhạc sĩ Văn Cao gọi Trịnh Công Sơn là người ca thơ. Ông nhấn mạnh ở Sơn nhạc và thơ quyện với nhau đến độ khó phân định cái nào là chính, cái nào là phụ. Còn nhạc sĩ Phạm Duy lại nhận xét toàn bộ âm nhạc của Trịnh Công Sơn đẹp như một bức họa trừu tượng. Hành trình sáng tạo âm nhạc của Trịnh Công Sơn được kết hợp từ những tứ thơ được nảy sinh trong những trải nghiệm. Đáng chú ý không ít những tình khúc của Trịnh Công Sơn nếu tách phần lời ra sẽ giảm thiểu sức cảm hóa đến một nửa. Do đó lời ca của ông chính là những thi phẩm thấm đẫm nhân tình thế thái và nỗi buồn khôn nguôi. Tuy nhiên trong lời ca của Trịnh luôn lấp lánh ánh sáng dịu dàng của sắc xuân ngân rung. Nó hòa sắc như một bức tranh tổng hòa trong thơ Trịnh Công Sơn thoát khỏi nỗi cô liêu trống vắng.

Nụ Hôn-Sơn dầu TCS.

Số lượng những ca khúc viết riêng cho mùa xuân Trịnh Công Sơn có tới 5 bài như: “Thành phố mùa xuân”, “Hoa xuân ca”, “Con đường mùa xuân”, “Ru em từng ngón xuân nồng” và “Góp lá mùa xuân”. Đúng như ông đã mở lòng: “Mùa xuân ấy là mùa phục sinh của những giấc mơ”.  (Tôi là ai, là ai…). Trước hết với ông xuân luôn gắn với những lời ru. Tình khúc “Ru em từng ngón xuân nồng” có một giai điệu dịu êm và mộng ảo với hình ảnh: “Thôi ngủ đi em, mưa ru em ngủ/ Tay em kết nụ nuôi trọn một đời nuôi một đời người/ Mùa xuân vừa đến, xin mãi ăn năn mà thôi”. Những ẩn dụ khắc khoải của một cuộc tình qua lời ru. Âm nhạc dịu dàng gợi cảm: “Ru mãi ngàn năm từng ngón xuân nồng/ Bàn tay em năm ngón anh ru ngàn năm/ Giận hờn sẽ quên/ Dáng em trôi dài trôi mãi, trôi trên ngàn năm”. Hình tượng thơ trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn luôn mộng mị với những: “Lời mẹ ru”, “Ru ta ngậm ngùi”, “Rơi lệ ru người” hay như “Ru em”, “Ru đời đã mất”, “Ru đời đi nhé” hoặc còn đó là “Ru tình”, “Tôi ru em ngủ” và “Ru em từng ngón xuân nồng”.

Chân dung nhà thơ Bùi Giáng.

Riêng những tổ khúc thơ trong “Đóa hoa vô thường” đã thể hiện điển hình phong cách sáng tác Trịnh Công Sơn. Mở đầu tình khúc chính là những áng thơ kỳ ảo: “Tìm em tôi tìm mình hạc sương mai/ Tìm trên non ngàn một cành hoa khôi/ Nụ cười mong manh một hồn yếu đuối/ Một bờ môi thơm/ Một hồn giấy mới”. Cuộc kiếm tìm cái đẹp và tình yêu ấy mỗi lúc một huyễn mộng cho dù: “Tìm trong vô thường có đôi dòng kinh sấm bay rền vang/ Bỗng tôi thấy em dưới chân cội nguồn/ Tôi mời em về đêm gội mưa trong/ Em ngồi bốn bề thơm ngát hương trầm”. Niềm hân hoan trào dâng với sự kiếm tìm ngỡ như hạnh phúc kề bên: “Từ nay anh đã có nàng/ Biết ơn sông núi đáp đền tiếng ca/ Mùa xuân trên những mái nhà/ Có con chim hót tên là ái ân”. Giấc mộng diễm lệ ấy đã lôi kéo người thi sĩ  trong hy vọng tràn trề.  Phải nói đây là những thi ảnh tuyệt mỹ trong giấc mộng vô thường. Những câu thơ huyền ảo luôn xuất hiện trong những tình khúc của Trịnh Công Sơn. Đó là sự khác biệt và độc đáo của ông.

Ca sĩ Hồng Nhung.

 

Không đề.

TUYỂN TẬP “HỘI HỌA TRỊNH CÔNG SƠN”

Mới đây không lâu nhân kỷ niệm 20 năm ngày mất của Trịnh Công Sơn những người bạn thân thiết với ông đã cho xuất bản cuốn “Hội họa Trịnh Công Sơn”. Đây là một công trình nhìn lại hành trình sáng tạo trong hội họa của người nhạc sĩ tài hoa này. Sinh thời nhạc sĩ quan niệm: “Thế giới hội họa là một thế giới chỉ có mở ra mà không có khép lại. Nó có thể mở đầu mà không có kết thúc. Đó là một thế giới hoàn thiện trong dang dở”. Tuy chỉ với gần 100 tác phẩm gồm tranh và ký họa nhưng cuốn sách cũng đã phản ảnh chính xác ngôn ngữ hội họa của Trịnh Công Sơn và sự thành công đáng kể của ông. Họa sĩ Nguyễn Trung cũng như Đinh Cường đã từng nhận định Trịnh Công Sơn đã trở thành họa sĩ thực thụ. Đặc biệt ông nổi trội khi vẽ chân dung bạn bè và tự họa cùng với những bức tranh không đề mang phong cách siêu thực. Ở bức tranh đó luôn ngân rung âm giai sắc màu và ánh lên áng thơ ấm áp của một tấm lòng trong gió reo.

THV (16/1/2022)

Vương Tâm

Cùng chuyên mục

Liên hoan Du lịch biển Nha Trang 2022 sẽ diễn ra từ ngày 16-19/6

Liên hoan Du lịch biển Nha Trang 2022 sẽ diễn ra từ ngày 16-19/6

Đặc sắc Tuần du lịch ‘Sắc vàng Tam Cốc – Tràng An’

Đặc sắc Tuần du lịch ‘Sắc vàng Tam Cốc – Tràng An’

Ngô Lệ Quyên : ‘ Mọi người đồn tôi bỏ nghề vì lấy chồng đại gia‘

Ngô Lệ Quyên : ‘ Mọi người đồn tôi bỏ nghề vì lấy chồng đại gia‘

Hội nhà văn thành phố Đà Nẵng hoàn thành đợt thực tế sáng tác và giao lưu Văn học tại tỉnh Quảng Trị

Hội nhà văn thành phố Đà Nẵng hoàn thành đợt thực tế sáng tác và giao lưu Văn học tại tỉnh Quảng Trị

Nhà thơ Bằng Việt: Thơ vẫn còn tri kỷ

Nhà thơ Bằng Việt: Thơ vẫn còn tri kỷ

Mắm binh tích – món ngon đặc trưng của miền quê Đức Huệ

Mắm binh tích – món ngon đặc trưng của miền quê Đức Huệ

Dàn sao Việt ‘nhuộm đỏ’ mạng xã hội, ăn mừng U23 Việt Nam vô địch SEA Games 31

Dàn sao Việt ‘nhuộm đỏ’ mạng xã hội, ăn mừng U23 Việt Nam vô địch SEA Games 31

Những khối đá ‘biết nói’ bên những bức tranh ‘biết cười’

Những khối đá ‘biết nói’ bên những bức tranh ‘biết cười’

Gìn giữ văn hóa qua thú chơi gốm, sứ cổ

Gìn giữ văn hóa qua thú chơi gốm, sứ cổ