Di sản hiện hữu trong những di tích, công trình kiến trúc, danh thắng, đồng thời được lưu giữ trong lịch sử, ký ức cộng đồng, phong tục, lễ hội, nghệ thuật, nghề truyền thống và tri thức dân gian. Những lớp tài nguyên văn hóa ấy, khi được tiếp cận đúng cách, có thể trở thành chất liệu cho sáng tạo và tạo thêm giá trị mới trong đời sống đương đại.
Từ câu chuyện điện ảnh, tọa đàm “Điện ảnh và Di sản – từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo” đặt ra một vấn đề rộng hơn: Làm thế nào để đưa di sản vào dòng chảy sáng tạo hôm nay, vừa gìn giữ những giá trị vốn có, vừa tạo nên những giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế mới.
Di sản trở thành chất liệu sáng tác
Theo TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, điện ảnh có lợi thế đặc biệt trong tiếp cận và chuyển hóa nguồn tài nguyên văn hóa. Với ngôn ngữ hình ảnh chuyển động, điện ảnh có thể khơi mở những câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị tưởng như đã quen thuộc và đưa di sản đến với công chúng bằng một cách nhìn mới. Đó chính là cách để di sản bước vào đời sống đương đại, trở thành nguồn chất liệu cho sáng tác.
Để nguồn chất liệu ấy thực sự tạo ra giá trị, những sáng tạo từ di sản cần có đường đi đến công chúng, tạo được giá trị văn hóa, xã hội, kinh tế và từng bước tham gia vào công nghiệp văn hóa Việt Nam. TS Ngô Phương Lan cho rằng, tài năng và môi trường sáng tạo vì thế giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Ươm mầm tài năng và phát triển công nghiệp sáng tạo là hai quá trình gắn kết với nhau. Có tài năng mới có tác phẩm tốt; có tác phẩm tốt mới tạo được công chúng; có công chúng mới hình thành thị trường. Khi những yếu tố ấy được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo, điện ảnh mới có thể phát triển bền vững.
Song, đưa di sản vào sáng tạo cũng đặt ra một yêu cầu song hành, đó là tìm được điểm cân bằng giữa khai thác và gìn giữ. Thực tế làm phim cho thấy mỗi lựa chọn đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Với Mưa đỏ, đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền bày tỏ, bảo tồn di tích lịch sử, bảo tồn giá trị của di sản lớn hơn bất kỳ tham vọng điện ảnh nào. Ê-kíp đã xây dựng trường quay rộng khoảng 40 ha, cách Thành cổ Quảng Trị khoảng 20 km.
Theo nữ đạo diễn, dù trường quay có thể tái tạo từng viên gạch, nét rêu phong, hố bom và cố gắng chân thực đến đâu cũng không thể thay thế giá trị thiêng liêng của di tích thật. Bởi vậy, điều cốt yếu không nằm ở việc dựng một trường quay giống 100% bản gốc, mà ở khả năng truyền tải tinh thần của di tích qua câu chuyện và số phận nhân vật.
Cách ứng xử thận trọng với di sản cũng được nhiều đoàn phim lựa chọn. Với Hoàng hậu cuối cùng, nhà sản xuất Trinh Hoan cho biết đoàn phim chỉ sử dụng phần kiến trúc bên ngoài Điện Kiến Trung; thảm, đồ gỗ, sành sứ và nội thất bên trong đều được đặt làm mới, phù hợp với thời kỳ lịch sử.
Với Địa đạo, đoàn phim tự tái hiện 250 m đường hầm thay vì quay trực tiếp trong địa đạo Củ Chi. Những cách làm ấy cho thấy khai thác di sản cho điện ảnh có nhiều con đường khác nhau; điều quan trọng là hiểu đúng và chuyển tải được những giá trị phía sau di sản.
Ở phía các đơn vị quản lý di tích, yêu cầu bảo vệ di sản cũng được đặt song song với việc tạo điều kiện cho sáng tạo. Theo TS Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các nhà làm phim có thể quay phim tại Văn Miếu, song bảo vệ giá trị và tính tôn nghiêm của di tích là nguyên tắc hàng đầu.
Mỗi phương án sẽ được hai bên trao đổi kỹ lưỡng; những yêu cầu có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến di tích sẽ không được chấp thuận.
Bài toán cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo cũng được đặt ra tại nhiều quốc gia. Đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội Phạm Thị Thanh Hường thông tin, di sản cần được tiếp cận và khai thác với tinh thần trách nhiệm, thay vì “đóng băng”.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều mô hình đang được áp dụng: Trung Quốc phát triển hệ thống phim trường quy mô lớn nhằm giảm áp lực lên di tích; Hàn Quốc cho phép quay phim tại di tích đi kèm các chính sách quản lý, hỗ trợ; Campuchia đã ban hành quy định, hướng dẫn quản lý hoạt động quay phim gắn với di sản từ năm 2024.
Cần một hệ sinh thái cho sáng tạo
Từ thực tế Việt Nam, một trong những điểm nghẽn được đặt ra là hạ tầng và cơ chế. NSND Khải Hưng cho rằng, phim lịch sử có thể góp phần bồi đắp tình yêu đất nước, nhưng điện ảnh Việt Nam đang thiếu một “bệ đỡ” cốt lõi cho dòng phim này, đó là hệ thống trường quay chuyên nghiệp.
Ông đề xuất đầu tư trường quay quy mô, bài bản, tương tự mô hình Hoành Điếm của Trung Quốc, qua đó tạo điều kiện sản xuất những tác phẩm lịch sử có chất lượng.
Trong khi chờ một hệ thống hạ tầng đồng bộ hơn, các nhà làm phim vẫn phải chủ động thích ứng với điều kiện thực tế. Nhà quay phim Nguyễn K’Linh cho biết, do chưa có bộ quy định, hướng dẫn chính thức về việc ghi hình tại các di tích, di sản, các đoàn phim phải chủ động trao đổi với ban quản lý.
Với Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh, ê-kíp xác định rõ những gì được phép chạm vào, vị trí đặt thiết bị và những di vật tuyệt đối không được xâm phạm.
Một cơ chế, hướng dẫn rõ ràng vì thế vừa giúp giảm rủi ro đối với di sản, vừa giúp các đoàn phim chủ động hơn trong quá trình sản xuất. Đây cũng là vấn đề được đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội lưu ý khi cho rằng Việt Nam cần sớm thúc đẩy việc ban hành các quy chế, hướng dẫn cụ thể đối với hoạt động quay phim tại di sản, đồng thời hoàn thiện chính sách hỗ trợ cho các đoàn làm phim.
Từ góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông nhận định, trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển văn hóa, việc khai thác nguồn tài nguyên văn hóa càng cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững; đồng thời đặt ra yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.
Gắn với định hướng ấy là yêu cầu khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc. Di sản vừa là đối tượng cần bảo tồn, vừa là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản làm trung tâm, hướng tới bảo tồn, phát huy và phát triển bền vững các giá trị văn hóa. Đây là định hướng quan trọng đối với điện ảnh trong quá trình tìm kiếm đề tài, xây dựng tác phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.
Theo TS Ngô Phương Lan, di sản cần được nhận diện như một nguồn lực cho sáng tạo, bên cạnh yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị vốn có. Khi tài năng, tác phẩm, công chúng và thị trường được kết nối trong một hệ sinh thái, những giá trị từ di sản có thể được chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo, tạo thêm giá trị cho xã hội.
Để di sản thực sự trở thành nguồn lực cho sáng tạo, trước hết cần thay đổi cách nhìn về di sản, đồng thời tạo môi trường để người sáng tạo có thể tiếp cận, khai thác và chuyển hóa nguồn tài nguyên ấy một cách có trách nhiệm. Hạ tầng sản xuất, cơ chế phối hợp và hành lang chính sách phù hợp sẽ là những mắt xích cần thiết để giá trị của di sản tiếp tục được lan tỏa bằng những hình thức mới trong đời sống đương đại.
Nguồn: baovanhoa.vn
