Tỉnh Phú Thọ có hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng với gần 2.800 di tích và gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể. Đây là nguồn lực quý giá để địa phương gìn giữ bản sắc, giáo dục truyền thống, đồng thời phát triển du lịch văn hóa, du lịch về nguồn theo hướng bền vững.
Bảo tồn để gìn giữ giá trị văn hóa
Việc hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình đã mở rộng không gian văn hóa, đưa Phú Thọ trở thành địa phương có hệ thống di sản phong phú, phản ánh nhiều tầng văn hóa từ thời tiền sử, sơ sử đến lịch sử và hiện đại. Đây là nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng để tỉnh thực hiện nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch.
Hiện toàn tỉnh có gần 2.800 di tích, trong đó 984 di tích được xếp hạng, gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích quốc gia và 802 di tích cấp tỉnh; cùng với đó là 6 Bảo vật quốc gia. Trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, tỉnh có gần 2.000 di sản, trong đó có 5 di sản được UNESCO ghi danh và 41 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hệ thống di sản đa dạng về loại hình, phong phú về giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật là minh chứng cho chiều sâu truyền thống của vùng đất, đồng thời tạo nguồn lực quan trọng để xây dựng các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng. Các di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, danh lam thắng cảnh cùng hệ thống lễ hội, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian… góp phần tạo nên bản sắc riêng của Phú Thọ.
Nét đẹp văn hóa truyền thống dân tộc Mường, tỉnh Phú Thọ được bảo tồn và lan tỏa trong đời sống cộng đồng. (Ảnh: Sưu tầm).
Những năm qua, tỉnh xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển văn hóa. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, xếp hạng di tích; xây dựng hồ sơ đề nghị ghi danh di sản vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể; lập, điều chỉnh quy hoạch các di tích quốc gia đặc biệt.
Cùng với đó, tỉnh chú trọng kiểm kê, đánh giá hiện trạng di tích để xác định mức độ xuống cấp, xây dựng lộ trình tu bổ, tôn tạo; triển khai các cơ chế, chính sách nhằm huy động nguồn lực cho công tác bảo tồn. Trong quá trình tu bổ, tôn tạo, yêu cầu bảo vệ yếu tố gốc của di tích luôn được đặt lên hàng đầu, bảo đảm việc bảo tồn tuân thủ các quy định của pháp luật.
Công tác bảo tồn ngày càng gắn với phát huy vai trò của cộng đồng – chủ thể trực tiếp sáng tạo, gìn giữ và trao truyền di sản. Thông qua các hoạt động thực hành, truyền dạy, phục dựng lễ hội và giới thiệu giá trị văn hóa truyền thống, nhiều di sản tiếp tục được duy trì trong đời sống, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, truyền thống quê hương.
Đồng thời, tỉnh từng bước huy động nguồn lực xã hội hóa cho bảo tồn di sản, tạo sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân. Đây không chỉ là giải pháp bổ sung nguồn lực đầu tư mà còn góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm của xã hội đối với việc bảo vệ và phát huy các giá trị di sản.
Gắn bảo tồn với phát triển du lịch bền vững
Quy mô di sản lớn sau hợp nhất cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý. Địa bàn rộng, số lượng di tích nhiều, phân bố trên nhiều khu vực, trong khi nhu cầu đầu tư bảo tồn ngày càng cao đang tạo áp lực không nhỏ về nguồn lực và nhân lực quản lý.
Một số di tích đã xuống cấp, nhu cầu tu bổ, tôn tạo lớn trong khi nguồn kinh phí đầu tư còn hạn chế. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Nếu không có giải pháp đầu tư kịp thời, nguy cơ xuống cấp, ảnh hưởng đến các yếu tố gốc và giá trị lịch sử, văn hóa của di tích là vấn đề cần được quan tâm.
Nghệ nhân Nhân dân Hát Xoan Nguyễn Thị Lịch truyền dạy hát Xoan cho thế hệ trẻ. (Ảnh:qdnd.vn).
Đối với di sản văn hóa phi vật thể, thách thức lớn hơn khi giá trị di sản gắn với con người và môi trường thực hành. Quá trình đô thị hóa, hội nhập và những thay đổi trong đời sống xã hội đang tác động đến không gian, phương thức thực hành và trao truyền di sản. Số lượng người am hiểu, nắm giữ và thực hành một số loại hình di sản ngày càng ít, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ kế cận còn gặp nhiều khó khăn.
Trước thực tế đó, tỉnh xác định cần kết hợp đồng bộ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, giữa trách nhiệm quản lý nhà nước với vai trò chủ thể của cộng đồng. Trọng tâm là huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực; ưu tiên đầu tư, hỗ trợ những di tích được xếp hạng đang xuống cấp nghiêm trọng; tăng cường xã hội hóa và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cấp, các ngành.
Chuyển đổi số cũng được xác định là một trong những giải pháp quan trọng. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về di sản, số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ trong kiểm kê, quản lý, lưu trữ và quảng bá sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận di sản của người dân và du khách.
Trong giai đoạn tới, tỉnh tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trọng tâm là triển khai Nghị quyết quy định mức hỗ trợ cho người trực tiếp trông coi, bảo vệ di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng và Nghị quyết quy định cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ, tôn tạo, phục hồi các di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng giai đoạn 2026 – 2030. Việc hỗ trợ sẽ ưu tiên những di tích có giá trị tiêu biểu, xuống cấp nghiêm trọng, bảo đảm giữ gìn tối đa yếu tố gốc.
Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục tham mưu xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 – 2030, định hướng đến năm 2035; đồng thời nghiên cứu chính sách hỗ trợ Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể và hoạt động của các câu lạc bộ thực hành di sản.
Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm khuyến khích nghệ nhân tiếp tục trao truyền tri thức, kỹ năng và tạo môi trường để cộng đồng duy trì sức sống của di sản. Trong đó, việc bảo tồn các loại hình di sản văn hóa phi vật thể, nhất là di sản của đồng bào dân tộc thiểu số, cần được quan tâm, bởi di sản chỉ thực sự được bảo tồn bền vững khi tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Cùng với bảo tồn, Phú Thọ định hướng khai thác hợp lý giá trị di sản để hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Các di tích, lễ hội, di sản phi vật thể và không gian văn hóa sẽ được kết nối với các tuyến, điểm du lịch, tạo thêm trải nghiệm cho du khách, đồng thời nâng cao khả năng đóng góp của di sản vào phát triển kinh tế – xã hội.
Tuy nhiên, khai thác di sản phục vụ du lịch phải đặt trong giới hạn bảo tồn. Phát triển du lịch không thể đánh đổi bằng việc thương mại hóa quá mức, làm biến dạng không gian văn hóa hoặc ảnh hưởng đến tính nguyên gốc của di sản. Do đó, tỉnh hướng tới xây dựng các sản phẩm du lịch có chiều sâu, tôn trọng cộng đồng chủ thể và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Với hệ thống di sản phong phú sau hợp nhất, Phú Thọ có nhiều điều kiện để phát triển mạnh du lịch văn hóa, du lịch về nguồn. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp về chính sách, đầu tư, chuyển đổi số, bảo tồn di tích, hỗ trợ nghệ nhân và phát huy vai trò cộng đồng sẽ tạo nền tảng để di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại.
Mục tiêu lâu dài là hình thành mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, trong đó bảo tồn tạo nền tảng cho phát triển, còn phát triển tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn. Qua đó, di sản trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống và thúc đẩy kinh tế – xã hội, từng bước đưa Phú Thọ trở thành trung tâm du lịch về nguồn, du lịch văn hóa có sức hấp dẫn và phát triển bền vững của cả nước.
Bảo Anh
