Việt Nam có nguồn dược liệu phong phú và nền y học cổ truyền được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Phát huy những giá trị ấy trong hệ thống y tế hiện nay đòi hỏi sự gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu và sản xuất, để các bài thuốc được kế thừa, phát triển phù hợp với nhu cầu điều trị và yêu cầu chất lượng.
Từ định hướng chính sách đến yêu cầu thực tiễn
Tại hội thảo xin ý kiến xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam ngày 9/9/2026, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh: “Cách tiếp cận này đòi hỏi phải nhìn y học cổ truyền bằng một tầm nhìn mới, trong một bối cảnh mới, có sự kết nối giữa nhiều lĩnh vực.” Định hướng được nêu là phát triển hệ sinh thái gắn kết chăm sóc sức khỏe, khoa học công nghệ, đào tạo, dược liệu và công nghiệp dược liệu.
Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 13/10/2026 phê duyệt Chiến lược đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đặt mục tiêu tự chủ tối thiểu 20% nhu cầu dược liệu sử dụng trong nước; giá trị sản xuất công nghiệp dược liệu, thuốc cổ truyền và thuốc dược liệu tăng tối thiểu 10% mỗi năm. Để hiện thực hóa các mục tiêu này, cần kết nối từ phát triển nguyên liệu, nghiên cứu và chế biến đến sản xuất.
Thách thức không chỉ là mở rộng vùng trồng hay tăng số lượng sản phẩm. Dược liệu cần có nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng; các bài thuốc cần được nghiên cứu, đánh giá; quy trình sản xuất phải tạo ra sản phẩm ổn định, có thể kiểm tra và truy xuất. Phóng viên đã trao đổi với đại diện cơ sở đào tạo, giới nghiên cứu và doanh nghiệp về những mắt xích đó.
Đào tạo và nghiên cứu cần gắn với thực hành
ThS.BS. Nguyễn Duy Tài, Trưởng Khoa Y học cổ truyền, Trường Y và Khoa học sức khỏe, Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH), cho rằng người học cần vững chuyên môn y học cổ truyền, đồng thời được trang bị kiến thức y học hiện đại và phương pháp nghiên cứu. Nền tảng này giúp người hành nghề hiểu phạm vi ứng dụng, đánh giá thông tin và vận dụng kiến thức phù hợp.
Theo ông Tài, đào tạo cần gắn kiến thức với thực hành tại cơ sở chuyên môn, giúp sinh viên tiếp cận môi trường nghề nghiệp và hình thành tư duy dựa trên bằng chứng. Bồi dưỡng giảng viên, mở rộng nghiên cứu và kết nối nhà trường với các cơ sở chuyên môn cũng góp phần đưa chương trình học sát nhu cầu thực tế.
Nghiên cứu là bước tiếp theo để đánh giá giá trị và khả năng ứng dụng của dược liệu, bài thuốc. TS.DS. Phan Thiện Vy, Phó Trưởng khoa Dược, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng nghiên cứu cần xuất phát từ vấn đề thực tiễn, chọn phương pháp phù hợp và xác định tiêu chí đánh giá. Ngoài chất lượng nguyên liệu, cần tính đến độ ổn định, khả năng chuẩn hóa và điều kiện sản xuất.
Bà Vy cho rằng nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp nên trao đổi từ sớm về mục tiêu, yêu cầu chuyên môn và khả năng ứng dụng. Khi tiêu chí chất lượng, điều kiện nguyên liệu và quy mô sản xuất được xem xét từ đầu, nhóm nghiên cứu có thể chủ động hơn trong lựa chọn nguyên liệu, phát triển công thức, hoàn thiện quy trình và định hướng các bước kiểm nghiệm, hoàn thiện hồ sơ.
Phát huy giá trị bài thuốc bằng công nghệ bào chế
Ngay từ đầu, nhóm nghiên cứu cần xác định hướng phát triển, yêu cầu chuyên môn và các bước cần thiết để hoàn thiện kết quả. Khi những nội dung này được xem xét sớm, quá trình nghiên cứu có thể chủ động hơn trong việc lựa chọn nguyên liệu, xây dựng công thức, hoàn thiện quy trình và đánh giá khả năng ứng dụng.
Sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo, nhà khoa học và doanh nghiệp cũng có ý nghĩa quan trọng. Nhà trường và nhà khoa học đóng góp nền tảng chuyên môn; doanh nghiệp cung cấp góc nhìn về nhu cầu thực tiễn và khả năng sản xuất. Trao đổi từ sớm giúp các đề tài quan tâm hơn đến điều kiện ứng dụng, đồng thời tạo cơ hội để kết quả nghiên cứu được tiếp tục hoàn thiện.
Doanh nghiệp chú trọng nguyên liệu và chất lượng
Từ góc độ doanh nghiệp, ThS. Trần Viết Thanh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dược phẩm Life Gift Việt Nam, nhìn nhận nguồn dược liệu phong phú cùng kho tàng bài thuốc được lưu truyền qua nhiều thế hệ là vốn quý của y học cổ truyền Việt Nam. Nhiều bài thuốc đã được ứng dụng trong thực hành khám, chữa bệnh, tạo nền tảng để tiếp tục nghiên cứu và phát triển thành những sản phẩm phù hợp với nhu cầu chăm sóc sức khỏe hiện nay.
Theo ông Thanh, một trong những trở ngại khi sử dụng một số bài thuốc dưới dạng thuốc thang là người bệnh phải dành thời gian chuẩn bị, sắc thuốc và chú ý điều kiện bảo quản sau khi sắc. Việc nghiên cứu chuyển sang dạng bào chế phù hợp như viên nang, viên nén, cốm hoặc dung dịch uống có thể giúp giảm các công đoạn chuẩn bị, thuận tiện khi mang theo và hỗ trợ người bệnh tuân thủ hướng dẫn sử dụng. Dạng bào chế, bao bì và điều kiện bảo quản được lựa chọn trên cơ sở dữ liệu độ ổn định cũng góp phần duy trì chất lượng thuốc trong thời hạn sử dụng.
Để đạt được những lợi ích đó, quá trình chuyển đổi cần đi kèm nghiên cứu công thức, quy trình và đánh giá sản phẩm. Với nhà máy sản xuất thuốc cổ truyền, yêu cầu chuyên môn là kiểm soát được chất lượng từ dược liệu đầu vào đến thành phẩm. Nguồn nguyên liệu cần được định danh, truy xuất và đánh giá theo tiêu chuẩn phù hợp. Các thông số như điều kiện chiết xuất, cô đặc, làm khô và độ đồng đều khi phối trộn cần được xác lập, kiểm soát theo từng quy trình, nhằm hạn chế biến động giữa các lô sản xuất.
Ông Thanh cho rằng hệ thống thực hành sản xuất tốt (GMP), cùng việc thẩm định quy trình, kiểm nghiệm và quản lý hồ sơ lô, là nền tảng để duy trì chất lượng sản xuất. Doanh nghiệp cần đánh giá nhà cung cấp theo quy trình, xem xét chứng nhận phù hợp như GMP hoặc GACP, phiếu phân tích (COA) và hồ sơ kỹ thuật. Mỗi sản phẩm khi chuyển đổi dạng bào chế vẫn cần dữ liệu phù hợp về chất lượng, an toàn và hiệu quả, cùng nghiên cứu bổ sung theo yêu cầu chuyên môn và quy định.
Theo ông Thanh, khi giá trị của bài thuốc được kết hợp với công nghệ bào chế phù hợp, chất lượng ổn định và bằng chứng khoa học, thuốc cổ truyền Việt Nam sẽ có thêm điều kiện nâng cao sức cạnh tranh với sản phẩm từ các thị trường có ngành dược phát triển.
Đây cũng là hướng Life Gift theo đuổi thông qua một số đề tài với Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tây Ninh, các viện, trường và nhà khoa học, đồng thời định hướng phát triển nguồn dược liệu theo GACP.
Kết nối để chiến lược đi vào cuộc sống
Các ý kiến cho thấy phát triển y dược cổ truyền cần sự phối hợp liên tục giữa các khâu. Đào tạo chuẩn bị nhân lực; nghiên cứu đánh giá và chuẩn hóa bài thuốc; vùng nguyên liệu tạo nền tảng cung ứng; nhà máy tổ chức sản xuất và kiểm soát từng lô. Nếu các mắt xích chỉ kết nối ở giai đoạn cuối, kết quả nghiên cứu có thể khó đáp ứng yêu cầu về chất lượng, quy mô hoặc khả năng ứng dụng.
Mục tiêu tự chủ dược liệu do đó không chỉ đòi hỏi phát triển vùng trồng. Nguồn nguyên liệu cần được quản lý chất lượng, truy xuất và gắn với sơ chế, chế biến, nghiên cứu, sản xuất. Hiệu quả thực hiện Chiến lược cũng phụ thuộc vào phân định trách nhiệm và duy trì hợp tác giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, nhà khoa học, các chủ thể lưu giữ bài thuốc và kinh nghiệm chữa bệnh, doanh nghiệp và đơn vị cung ứng. Khi các khâu được nối liền bằng tiêu chuẩn chuyên môn và bằng chứng phù hợp, y dược cổ truyền có thêm cơ sở để phát triển bền vững.
Thoại Mỹ
