Từ việc khai thác không gian biệt thự cổ ở phường Cửa Nam (Hà Nội) để tổ chức các hoạt động nghệ thuật, kết nối di sản với công nghệ số, đến nỗ lực phát huy giá trị Hát Xoan, hình thành hệ sinh thái du lịch văn hóa tại Phú Thọ, những cách làm cụ thể ở địa phương đang cho thấy hướng chuyển động từ bảo tồn sang phát huy giá trị văn hóa.
Từ những mô hình ở địa phương…
Tại Hà Nội, phường Cửa Nam đang thử nghiệm cách tiếp cận di sản theo hướng kết hợp giữa không gian văn hóa truyền thống, nghệ thuật đương đại và công nghệ số. Trong chuỗi hoạt động “Salon âm nhạc thính phòng – Tiếng vọng di sản” được tổ chức định kỳ hằng tháng, một không gian biệt thự mang dấu ấn lịch sử được lựa chọn làm địa điểm tổ chức chương trình với sự tham gia của các nhạc sĩ nổi tiếng. Không chỉ là một hoạt động biểu diễn nghệ thuật, chương trình còn đặt ra cách thức khai thác những giá trị kiến trúc, lịch sử của đô thị để hình thành sản phẩm văn hóa có sức hấp dẫn với công chúng.
Theo Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam Trịnh Ngọc Trâm, chương trình hướng tới phát huy giá trị di sản văn hóa, lan tỏa tình yêu Hà Nội, đồng thời thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số trên địa bàn. Điểm đáng chú ý là việc kết hợp không gian kiến trúc biệt thự với hình thức truyền thông trực tuyến trên các nền tảng số, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận, nhất là với giới trẻ.
Từ một không gian kiến trúc có giá trị lịch sử, hoạt động nghệ thuật được tổ chức để tạo ra trải nghiệm văn hóa mới. Khi được kết nối với truyền thông số, không gian ấy không chỉ phục vụ một nhóm công chúng trực tiếp tham dự mà còn có khả năng lan tỏa rộng hơn. Phường Cửa Nam cũng định hướng nghiên cứu kết nối biểu diễn nghệ thuật, trải nghiệm di sản và truyền thông số với phát triển kinh tế đêm, từng bước tạo thêm sức sống cho các không gian văn hóa, thu hút sự tham gia của cộng đồng và các đơn vị sáng tạo.
Cách làm này gợi mở một hướng tiếp cận đáng chú ý: Di sản không chỉ được gìn giữ như những dấu tích của quá khứ, mà có thể trở thành chất liệu cho sáng tạo, tạo ra sản phẩm và dịch vụ văn hóa mới. Giá trị của một công trình kiến trúc không dừng ở việc bảo tồn hình thức vật thể, mà còn nằm ở khả năng tiếp tục hiện diện trong đời sống, trở thành nơi gặp gỡ, thưởng thức nghệ thuật và kết nối cộng đồng.
Ở Phú Thọ, câu chuyện phát huy giá trị di sản lại được đặt trong mối liên kết giữa văn hóa cội nguồn, du lịch và sinh kế địa phương. Hát Xoan và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương – hai di sản được UNESCO ghi danh – không chỉ là những giá trị cần bảo vệ, trao truyền mà còn có khả năng tạo sức hút cho các hoạt động tham quan, trải nghiệm văn hóa. Lượng khách đến các điểm di sản ngày càng tăng đã tạo thêm điều kiện để nghệ nhân giới thiệu, quảng bá Hát Xoan, đồng thời tiếp thêm động lực cho những người thực hành di sản gìn giữ và trao truyền các giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ.
Đáng chú ý, Phú Thọ không chỉ khai thác từng di sản riêng lẻ mà đang hướng tới kết nối Không gian văn hóa Hùng Vương, Hát Xoan với hệ thống lễ hội truyền thống, làng nghề, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và du lịch cộng đồng. Cùng với những giá trị văn hóa đặc sắc, địa phương có lợi thế về tài nguyên thiên nhiên và các điểm đến như Tam Đảo, Thanh Thủy, Vườn quốc gia Xuân Sơn, đồi chè Long Cốc, hồ Hòa Bình, Mai Châu, Kim Bôi. Việc kết nối các nguồn lực này mở ra khả năng hình thành chuỗi sản phẩm đa dạng, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.
Theo Phó Giám đốc Sở VHTTDL Phú Thọ Vũ Thị Hoài Phương, thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục thu hút đầu tư phát triển các ngành công nghiệp văn hóa; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong xây dựng thương hiệu, quảng bá du lịch; ưu tiên những sản phẩm có hàm lượng sáng tạo cao, số hóa dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ trong thuyết minh và trải nghiệm. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng, hoàn thiện kết nối giao thông, nâng cao chất lượng dịch vụ lưu trú và phát triển các sản phẩm nghỉ dưỡng, sinh thái, cộng đồng.
…Đến hành động: Phát triển bằng văn hóa
Dù cách tiếp cận khác nhau, Cửa Nam (Hà Nội) và Phú Thọ đều cho thấy văn hóa đang được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển. Nếu Cửa Nam kết nối di sản kiến trúc với nghệ thuật, sáng tạo và kinh tế đêm, thì Phú Thọ gắn di sản với du lịch, dịch vụ và sinh kế cộng đồng. Điều quan trọng là tìm được cách để các giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, mang lại lợi ích cho cộng đồng.
Việc triển khai Nghị quyết 80 có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: Đưa không gian di sản vào hoạt động sáng tạo, tạo điều kiện để nghệ nhân trao truyền di sản, kết nối các điểm đến thành sản phẩm du lịch có chiều sâu. Tuy nhiên, những hoạt động này cần được đặt trong chiến lược dài hạn, có nguồn lực, cơ chế vận hành và sự tham gia thực chất của người dân.
Từ thực tiễn đó, PGS.TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, cho rằng điểm đột phá của Nghị quyết 80 là đã lượng hóa vai trò của văn hóa bằng những mục tiêu cụ thể. Các chỉ tiêu về phát triển công nghiệp văn hóa, số hóa di sản, xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia tạo cơ sở để kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện, thay vì chỉ dừng ở nhận thức.
Theo ông, một yêu cầu khác là huy động sức mạnh tổng lực của toàn xã hội. Nghị quyết 80 không thể chỉ trông chờ vào ngành Văn hóa hay các cơ quan chuyên môn, mà cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị, các thành phần kinh tế và người dân. “Tổng lực”, theo ông, không chỉ là nguồn lực vật chất mà còn bao gồm ý chí, tình cảm, trí lực và thể lực của toàn xã hội, từ cán bộ đến người dân, từ người trẻ đến người cao tuổi.
PGS.TS Nguyễn Viết Chức cũng nhấn mạnh vai trò của cá nhân sáng tạo. Tập thể có thể định hướng, nhưng những tác phẩm văn hóa, nghệ thuật có giá trị lớn thường mang dấu ấn tài năng cá nhân. Vì vậy, cần có cơ chế cởi mở để khuyến khích sáng tạo, đồng thời quan tâm đào tạo, đãi ngộ và lắng nghe đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ. Nhà nước giữ vai trò quản lý, định hướng, tạo môi trường, nhưng không thể thay thế sức sáng tạo của xã hội. Đây cũng là điều kiện để công nghiệp văn hóa phát triển thành một ngành kinh tế thực sự. Những mục tiêu về đóng góp GDP khó đạt được nếu thiếu đội ngũ sáng tạo có năng lực, doanh nghiệp đủ khả năng đầu tư, sản xuất, phân phối sản phẩm và một thị trường văn hóa chuyên nghiệp.
Từ những mô hình ở Cửa Nam, Phú Thọ và những vấn đề được PGS.TS Nguyễn Viết Chức đặt ra, có thể thấy triển khai Nghị quyết 80 đòi hỏi sự chuyển biến đồng bộ từ nhận thức đến cơ chế và hành động. Di sản cần được bảo tồn trong mối liên hệ với đời sống; công nghiệp văn hóa phải gắn với năng lực sáng tạo; đầu tư cần đi cùng chất lượng nhân lực và hiệu quả quản trị. Đặc biệt, người dân cần được xác định vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ văn hóa, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển. Khi nghệ nhân có điều kiện trao truyền di sản, nghệ sĩ được khuyến khích sáng tạo, doanh nghiệp có cơ hội đầu tư và cộng đồng được hưởng lợi, văn hóa mới thực sự trở thành nền tảng và động lực phát triển.
Nghị quyết 80 mở ra cơ hội để văn hóa được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển đất nước. Nhưng cơ hội chỉ trở thành hiện thực khi từng địa phương, từng ngành và mỗi chủ thể trong xã hội xác định được phần việc cụ thể của mình. Từ một không gian biệt thự được đánh thức bằng nghệ thuật ở Hà Nội đến những làn điệu Hát Xoan tiếp tục được trao truyền và kết nối với du lịch ở Phú Thọ, những chuyển động ấy, dù ở quy mô khác nhau, đều cho thấy một hướng đi: phát triển bằng văn hóa, lấy văn hóa làm nền tảng để tạo ra những giá trị bền vững cho hiện tại và tương lai.
Nguồn: baovanhoa.vn
