Thật vui mừng cho bộ môn sân khấu ca kịch bài chòi và giới sân khấu cả nước khi được biết Bà Tổ của sân khấu ca kịch bài chòi, một trong những tài năng lớn nhất của sân khấu VN, NSND Lệ Thi, vẫn đang sống mạnh khỏe, tỉnh táo ở tuổi 102 cùng gia đình con gái út Tường Vân, cũng là một nghệ sĩ bài chòi xuất sắc bậc nhất thế hệ sau, tại TPHCM.
NSND Lệ Thi sinh năm 1925 ở Quảng Ngãi. Bà là con của vị tri phủ Quảng Ngãi và đào hát tuồng danh tiếng là cô Ba Nam Bình. Được mẹ dạy hát tuồng từ nhỏ, năm 17 tuổi, NSND Lệ Thi đã trở thành đào hát chính của gánh tuồng nổi tiếng miền Trung là Hiệp Ý Ban. Bà rất được yêu thích với các vai đào lớn nhất của nghệ thuật tuồng như Loan Dung, Trại Ba, Đào Tam Xuân, Nguyệt Cô, Nguyệt Tiêm, Phương Cơ…
Sau Cách mạng tháng 8, bà từng tham gia tự vệ xã, sau đó gia nhập Đoàn kịch Nam tiến của Uỷ ban Kháng chiến miền Nam rồi về Đoàn kịch Quảng Ngãi, Đoàn Văn công kháng chiến Liên khu 5, đóng cả kịch nói, cải lương, tuồng, hát bài chòi.
Năm 1954, tập kết ra Bắc, bà là diễn viên của Đoàn Văn công Liên khu V. Bà cùng các tác giả, đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Tường Nhẫn, Võ Bài, Hoàng Lê, Văn Cận, Nguyễn Kiểm, Đinh Thái Sơn…được Bộ Văn hóa giao nhiệm vụ xây dựng kịch chủng mới: Kịch hát bài chòi với vở đầu tiên là Thoại Khanh Châu Tuấn rất thành công. Nhờ thế một đơn vị nghệ thuật mới ra đời: Đoàn Dân ca kịch Liên khu 5.
Bà không chỉ là diễn viên chính, còn là trợ lý đạo diễn, nhạc sĩ (sáng tác các làn điệu bất hủ là Chiêu quân, Dâng tướng quân…). Tiếp đó với các vai chính trong các vở Kiều, Tiếng sấm Tây Nguyên cùng với Thoại Khanh Châu Tuấn…NSND Lệ Thi đã góp phần quan trọng biến ca kịch bài chòi thành bộ môn sân khấu được ưa thích bậc nhất ở miền Bắc những năm trước 1975.
Nhà thơ Lưu Trọng Lư, Tổng thư ký Hội Nghệ sĩ Sân khấu VN, khi xem NSND Lệ Thi diễn vai Thúy Kiều trong kịch bản của ông, từng thốt lên đại ý: Tôi chưa thấy nghệ sĩ VN nào diễn Kiều hay như Lệ Thi!.
Tôi vinh dự được làm học trò của NSND Lệ Thi từ năm 1971 khi trở thành biên kịch của Đoàn Văn công Giải phóng Trung Trung bộ. Tôi được bà trực tiếp dạy hát các làn điệu bài chòi, dân ca khu 5 để có thể viết trực tiếp kịch bản ca kịch bài chòi. Bà còn là người trực tiếp dựng hát và diễn cho vở ca kịch bài chòi đầu tay của tôi “Em bé giao liên” ở Đoàn này.
Tôi từng được sống cùng ba tôi ở Khu Văn Công Cầu Giấy những năm 1960, được nghe, xem các nghệ sĩ bậc nhất của Tuồng, Chèo, Cải lương biểu diễn và hạnh phúc nhận ra cô Lệ Thi của tôi ở cùng hàng với các nghệ sĩ kiệt xuất này, những Trùm Thịnh, Cả Tam, Dịu Hương, Năm Ngũ, Nguyễn Nho Túy, Ngô Thị Liễu, Nguyễn Lai, Phạm Chương, Phùng Há, Năm Đồ, Tám Danh, Ba Du, Ba Vân…
Song song với việc dựng nên Đội Dân ca kịch khu 5 trong Đoàn Văn công Giải phóng Trung Trung bộ, trong những năm 1971-1973, NSND Lệ Thi cùng đạo diễn Nguyễn Văn Khánh (chú Khánh Cao, ba của NSND Trà Giang, nghệ sĩ sân khấu lớn nhất của sân khấu khu 5 thời chống Pháp và chống Mỹ) cùng một số bậc thầy khác đã xây dựng nên Đoàn Dân ca kịch Giải phóng Trung Trung Bộ, người ta thường gọi là Đoàn Dân ca kịch Liên Khu 5 B với những tài năng trẻ của ca kịch Bài chòi như Hạnh Nguyên, Khánh Ngọc, Thanh Bình, Minh Tâm…
Sau năm 1975, NSND Lệ Thi tiếp tục là người thầy được tôn kính nhất của các Đoàn Ca kịch Bài chòi Thuận Hải, Phú Khánh, Bình Định, Quảng Nam. Bà còn góp vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn ca kịch Bài chòi. Năm 1984, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân đợt đầu tiên, là niềm tự hào to lớn của bộ môn sân khấu non trẻ hình thành nhờ Đường lối văn nghệ của Đảng.
Cả gia đình bà đều gắn bó trọn với sân khấu ca kịch Bài chòi. Chồng bà là tác giả Nguyễn Tường Nhẫn. Các con bà đều là các nghệ sĩ xuất sắc bậc nhất của Ca kịch Bài chòi như Kỳ Ngộ, Hạnh Nguyên, Quang Tái, Tường Vân. Riêng Tường Vân, con gái út của NSND Lệ Thi, từng là niềm hy vọng số 1 của ca kịch bài chòi khi chị là ngôi sao sáng nhất của Đoàn Dân ca kịch Thuận Hải.
Tiếc thay, vì cuộc sống quá khó khăn, Tường Vân quyết định hy sinh sự nghiệp nghệ thuật, chị cùng chồng về TPHCM chuyển sang kinh doanh và thành công. Nhờ đó chị mới đưa NSND Lệ Thi về chăm sóc tận tình và giữ cho mẹ sống vui sống khỏe đến tuổi 102 hiện nay. Riêng Hạnh Nguyên sau này vì mất giọng chuyển sang làm thơ, viết kịch và là nhà viết kịch vụt chói sáng đầu những năm 2000. Sau đó, chị chuyển sang quản lý và từng là Phó Hiệu trưởng Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội.
Kính chúc cô Lệ Thi của cháu, NSND Lệ Thị, Bà tổ Trăm tuổi của sân khấu Ca kịch Bài chòi sẽ mãi mãi vui tươi mạnh khỏe. Cám ơn Tường Vân, đứa con hiếu thảo bậc nhất đã giữ NSND Lệ Thi còn sống với chúng ta ở tuổi 102 và hơn nữa. Mong sao, đủ sức khỏe để vào TPHCM thăm cô.
Nguyễn Thế Khoa
