Ban tổ chức sẽ kiến nghị lãnh đạo hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị phối hợp chặt chẽ để sớm lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp quốc gia cho Hoành Sơn Quan; xây dựng cơ chế phối hợp liên tỉnh trong quản lý di tích…
PGS.TS Nguyễn Tất Thắng đã nhấn mạnh như trên tại hội thảo khoa học với chủ đề “Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang, những vấn đề lịch sử và văn hóa”, do Hội KHLS phối hợp với Liên hiệp các Hội KH&KT Hà Tĩnh và UBND phường Hoành Sơn tổ chức tại Hà Tĩnh, ngày 21.5. Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, đại diện các cơ quan lưu trữ, bảo tàng, trường đại học đến từ Hà Tĩnh, Quảng Trị và TP Huế.
Sớm phối hợp lập hồ sơ công nhận di tích cấp quốc gia
Đây không chỉ là một hội thảo chuyên môn thông thường mà thực sự là diễn đàn học thuật nghiêm túc nhằm nhìn nhận lại vị trí, vai trò và giá trị của Hoành Sơn Quan, một di sản đặc biệt nằm trên đỉnh Đèo Ngang, nơi giao thoa giữa địa lý, lịch sử, văn hóa và ký ức dân tộc.
Một trong những nội dung nổi bật và có tính định hướng mạnh mẽ nhất của hội thảo là báo cáo đề dẫn của ThS Nguyễn Trọng Thắng, Phó Chủ tịch Hội KHLS Hà Tĩnh. Báo cáo không chỉ giới thiệu lịch sử hình thành Hoành Sơn Quan mà còn đặt di tích này trong bối cảnh rộng lớn hơn: Từ tiến trình Nam tiến của dân tộc, sự hình thành cơ đồ các chúa Nguyễn cho đến chiến lược phòng thủ quốc gia dưới triều Nguyễn và vai trò của Đèo Ngang trong các cuộc kháng chiến hiện đại.
Báo cáo nhấn mạnh rằng, Hoành Sơn Quan không đơn thuần là một “cửa ải cổ” mà là “một bảo tàng sống”, phản ánh tư duy quản trị lãnh thổ và tổ chức an ninh quốc gia suốt nhiều thế kỷ. Đặc biệt, báo cáo đã thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân sâu xa khiến di tích xuống cấp kéo dài nhiều năm qua: Không hẳn do thiếu kinh phí mà chủ yếu do sự thiếu thống nhất trong cơ chế quản lý giữa hai địa phương tiếp giáp. Đây được xem là “điểm nghẽn thể chế” của nhiều di sản liên vùng hiện nay.
Từ đó, ThS Nguyễn Trọng Thắng đề xuất cần chuyển từ “tư duy sở hữu” sang “tư duy đồng quản trị di sản”. Kinh nghiệm phối hợp giữa Huế và Đà Nẵng trong bảo tồn Hải Vân Quan được nêu như một bài học thực tiễn quan trọng cho Hà Tĩnh và Quảng Trị. Chính điều này khiến báo cáo đề dẫn vượt ra ngoài khuôn khổ một bài phát biểu khai mạc thông thường để trở thành một định hướng chính sách cho việc bảo tồn di sản liên vùng trong bối cảnh mới.
Bên cạnh đó, PGS.TS Nguyễn Tất Thắng đã dựng lại khá đầy đủ vai trò lịch sử của Hoành Sơn Quan qua hệ thống thư tịch cổ như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Ô Châu cận lục, Phủ biên tạp lục… Qua đó cho thấy Hoành Sơn từ rất sớm đã là “yết hầu chiến lược” của đất nước, đồng thời gắn với câu sấm nổi tiếng của Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”, câu nói mở đầu cho sự nghiệp của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong.
TS Nguyễn Khắc Thái cho rằng cần nhìn Hoành Sơn Quan – Đèo Ngang như một hệ sinh thái kiến trúc, cảnh quan rộng lớn và hoàn chỉnh, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa phong phú từ thời Champa, thời mở cõi đến thời Nguyễn. Ông đề xuất Hà Tĩnh và Quảng Trị cần sớm phối hợp lập hồ sơ công nhận di tích cấp quốc gia cho Hoành Sơn Quan, đồng thời nghiên cứu mô hình quản lý và vận hành khu di tích sau khi được công nhận.
TS Trần Đình Hằng đã dẫn nhiều tư liệu lịch sử để khẳng định vị thế đặc biệt của Hoành Sơn Quan và Đèo Ngang trong lịch sử dân tộc cũng như sứ mệnh của cụm di tích, cảnh quan này trong bối cảnh hiện nay.
TS Võ Hồng Hải cũng cho rằng Hoành Sơn Quan chỉ là một di tích được xây dựng dưới thời Nguyễn nhưng nằm trong tổng thể không gian cảnh quan, lịch sử rộng lớn của Đèo Ngang đã hình thành từ lâu đời. Ông đồng thời lý giải vì sao di tích chưa được công nhận ở tầm quốc gia và đề xuất giải pháp tháo gỡ những bất cập trong bối cảnh pháp luật về di sản văn hóa đã có nhiều thay đổi.
Thiết lập cơ chế liên tỉnh trong quản lý di tích
Ở góc độ văn học, nghệ thuật, nhiều ý kiến Hoành Sơn không chỉ là một địa danh quân sự mà còn là một “không gian thi ca” đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam. Từ Bà Huyện Thanh Quan, Cao Bá Quát, Hà Tông Quyền đến thơ ngự chế của vua Thiệu Trị, hình tượng Đèo Ngang hiện lên như biểu tượng của biên viễn, của nỗi niềm lịch sử và tâm trạng văn hóa dân tộc.
Đáng chú ý, nhiều tham luận đã bước đầu chuyển từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “phát huy động”. Hoành Sơn Quan được nhìn như một trục kết nối văn hóa, du lịch, sinh thái liên vùng, thậm chí là một không gian kinh tế sáng tạo trong tương lai. Nếu được đầu tư đúng mức, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành điểm nhấn trên tuyến du lịch di sản miền Trung. Một nội dung được nhiều đại biểu đồng tình là cần sớm xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp quốc gia, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp liên tỉnh trong quản lý và phát huy giá trị di tích. Đây được xem là kết quả thực tiễn quan trọng nhất của hội thảo lần này.
Quan hội thảo, nhiều ý kiến chuyên gia, nhà nghiên cứu đồng thuận cho rằng, diễn đàn quan trọng này đã được kết quả lớn. Theo đó, bước đầu xây dựng được hệ thống tư liệu khoa học tương đối đầy đủ và đa chiều về di tích Hoành Sơn Quan, Đèo Ngang, tạo cơ sở cho việc lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp quốc gia trong thời gian tới.
Hội thảo tạo được sự đồng thuận khá rõ giữa giới nghiên cứu và quản lý về việc cần nhìn Hoành Sơn Quan như một di sản liên vùng, cần có cơ chế phối hợp giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị trong bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị. Hội thảo cũng đã mở ra hướng tiếp cận mới: Bảo tồn không chỉ để “giữ lại” di tích mà để kích hoạt các giá trị văn hóa, du lịch, giáo dục, ký ức lịch sử và phát triển kinh tế văn hóa bền vững.
Trong báo cáo tổng kết hội thảo, PGS.TS Nguyễn Tất Thắng khẳng định Ban tổ chức sẽ kiến nghị lãnh đạo hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị phối hợp chặt chẽ để sớm lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp quốc gia cho Hoành Sơn Quan; xây dựng cơ chế phối hợp liên tỉnh trong quản lý di tích; học tập mô hình đồng quản trị di sản như Hải Vân Quan; kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, sinh thái, trải nghiệm; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu, số hóa, truyền thông và giáo dục di sản cho cộng đồng.
Có thể nói, giá trị lớn nhất của hội thảo không chỉ nằm ở các tham luận khoa học mà còn ở chỗ hội thảo đã góp phần “đánh thức” di tích Hoành Sơn Quan khỏi tình trạng một di tích bị lãng quên giữa ranh giới hành chính. Từ một “cửa ải cũ”, Hoành Sơn Quan đang dần được nhìn nhận trở lại như một di sản liên vùng mang giá trị lịch sử, văn hóa và chiến lược đặc biệt của miền Trung và của cả quốc gia.
Tuy nhiên, điều đáng tiếc là, phát biểu tại hội thảo, ông Trần Báu Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Hà Tĩnh lại không hề đề cập đến một vấn đề đang được quan tâm: Trong tương lai sẽ hướng tới sự hợp tác giữa hai địa phương Hà Tĩnh và Quảng Trị trong việc quản trị, bảo tồn, phát huy di tích Hoành Sơn Quan, như mong đợi của nhiều nhà nghiên cứu, khoa học, mà chỉ giao các Sở, ngành liên quan tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu; tăng cường quảng bá, phát triển du lịch và tăng cường bảo tồn, phát huy di sản…
Hội Di sản văn hóa Việt Nam kiến nghị gì?
Cũng tại hội thảo, thay mặt Hội Di sản văn hóa Việt Nam, TS Phan Thanh Hải đã trình bày văn bản số 29/HDSVHVN gửi Ban tổ chức hội thảo. Văn bản nhấn mạnh quan điểm: Hoành Sơn Quan không chỉ là một công trình kiến trúc thời Nguyễn đơn lẻ mà là bộ phận hữu cơ của không gian lịch sử, cảnh quan, văn hóa Đèo Ngang, mang giá trị liên vùng đặc biệt đối với khu vực Bắc Trung Bộ và cả nước. Hội Di sản Văn hóa Việt Nam đề nghị tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị sớm thiết lập cơ chế phối hợp chính thức trong nghiên cứu, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích; đồng thời khuyến nghị hai địa phương tham khảo mô hình hợp tác thành công giữa Huế và Đà Nẵng trong phục hồi và khai thác giá trị Hải Vân Quan.
Theo quan điểm của Hội này, việc bảo tồn Hoành Sơn Quan cần được tiếp cận theo hướng “bảo tồn tổng thể không gian di sản”, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, sinh thái, trải nghiệm, giáo dục lịch sử và phát triển kinh tế văn hóa bền vững; đồng thời đẩy mạnh số hóa, truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản này.
Nguồn: baovanhoa.vn
