Tháng 7 âm lịch về, đời sống tinh thần của người Việt lại đan xen những lăng kính trái ngược. Có người nơm nớp mang trong mình “nỗi sợ tháng cô hồn” với muôn vàn điều kiêng kỵ; người lại rưng rưng chờ đợi một mùa của lòng hiếu nghĩa, mùa Vu Lan để hướng về mẹ cha, tiên tổ và những người đã đi qua cuộc đời mình. Giữa hai dòng tín niệm ấy, đâu mới là giá trị cốt lõi ta cần giữ gìn?
Hai cách gọi, hai dòng tín niệm cùng hiện diện trong một khoảng thời gian, nhưng đều phản ánh một nhu cầu rất sâu của con người: tìm kiếm sự bình an, sự sẻ chia và hướng về cội nguồn. Trong cuộc sống hôm nay, để truyền thống tiếp tục làm cho đời sống tinh thần phong phú hơn, thay vì biến thành nỗi bất an, lo lắng.
Quan niệm về “tháng cô hồn” bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian Á Đông. Theo quan niệm xưa, tháng 7 là thời điểm cõi âm mở cửa, các vong hồn trở về dương thế; từ đó hình thành tục cúng cô hồn, bố thí thức ăn cho những linh hồn không nơi nương tựa, cầu mong sự bình an cho người sống. Khi du nhập và hòa vào văn hóa Việt Nam, những tín niệm ấy tiếp tục được lưu truyền, cùng với nhiều phong tục và điều kiêng kỵ.
Trong khi đó, lễ Vu Lan bắt nguồn từ Phật giáo, gắn với câu chuyện Tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ trong kinh Vu Lan Bồn. Câu chuyện về lòng hiếu thảo ấy qua nhiều thế hệ đã trở thành một biểu tượng đẹp về đạo làm con. Vu Lan dần vượt khỏi phạm vi một nghi lễ tôn giáo, trở thành một nét văn hóa giàu tính nhân văn của người Việt, để mỗi khi tháng 7 về, người ta lại nhớ đến hai chữ “hiếu nghĩa”.
Bởi vậy, “tháng cô hồn” và Vu Lan trùng thời điểm tháng 7 âm lịch hằng năm, nhưng không phải là một. Một bên thuộc về tín ngưỡng dân gian với những quan niệm về thế giới tâm linh; một bên mang thông điệp về lòng hiếu thảo và sự tri ân. Hiểu đúng để giữ gìn những gì đẹp đẽ, đồng thời tránh để mê tín và nỗi sợ chi phối cuộc sống.
Tháng 7 âm vẫn là một tháng bình thường trong năm. Con người vẫn làm việc, công tác, học tập, sản xuất, kinh doanh, buôn bán, giao dịch, đi và trở về… Những việc lớn trong cuộc đời cần được quyết định bằng tri thức, kinh nghiệm, trách nhiệm và pháp luật. Một nén hương trước bàn thờ tổ tiên, một mâm cơm tưởng nhớ người đã khuất là những biểu hiện đáng quý của tình cảm và đạo lý. Nhưng nếu vì sợ hãi mà tìm đến bói toán, “giải hạn”, cúng bái tốn kém hay tin vào những lời đồn đoán thiếu căn cứ, thì nét đẹp văn hóa rất dễ bị đẩy sang mê tín. Một nhiệm vụ quan trọng cần phải hoàn thành nhưng trì hoãn do kiêng kỵ dẫn đến chậm muộn, bị phê bình hay kỷ luật. Một hợp đồng làm ăn tốt rõ mười mươi nhưng do dự vì tháng xấu dẫn đến mất cơ hội. Một chuyến về quê thăm cha mẹ, người thân lâu ngày nhưng vì ngại chuyện tàu xe tháng 7…
Giữ truyền thống vì thế cũng cần một thái độ tỉnh táo. Những gì đẹp đẽ, nhân văn thì trân trọng; những gì ngăn cản những điều tốt, gây hoang mang, lợi dụng niềm tin để trục lợi thì cần được nhận diện và loại bỏ.
Tháng 7 âm, lễ Vu Lan về, nhiều người bỗng thấy lòng mình chậm lại. Một câu hát về mẹ, một mái tóc bạc, một bữa cơm gia đình hay mùi khói rơm quen thuộc cũng đủ đánh thức những ký ức tưởng đã ngủ yên. Ta nhớ bàn tay mẹ từng dắt mình qua những năm tháng đầu đời. Nhớ dáng cha lặng lẽ phía sau mỗi bước trưởng thành. Nhớ những đòn roi, la mắng ngày nào, hôm nay mới hiểu đó là tình thương. Cuộc sống càng vội vã, người ta càng dễ quên những điều tưởng như bình thường ấy. Có người đi xa nhiều năm, đến lúc trở về mới thấy tóc mẹ đã bạc thêm. Có người định gọi điện hỏi thăm cha mẹ rồi lại nghĩ “để mai”. Có người muốn dành một bữa cơm cho gia đình nhưng công việc cứ cuốn đi. Rồi một ngày, có những điều muốn làm cũng chẳng còn cơ hội. Thời gian không chờ con người. Báo hiếu vì thế chẳng nhất thiết phải bắt đầu bằng những lễ nghi lớn. Đôi khi chỉ là một cuộc điện thoại hỏi cha mẹ hôm nay có khỏe không; một lần trở về nhà; một bữa cơm ngồi bên nhau lâu hơn; một chút kiên nhẫn trước những câu chuyện cha mẹ đã kể nhiều lần. Với người đã khuất, giữ lòng thành kính. Với người đang sống, hãy yêu thương khi còn có thể.
Từ lòng hiếu thảo, con người cũng học cách biết ơn và sẻ chia. Một phần quà gửi người nghèo, một lời hỏi thăm người già neo đơn, một chút giúp đỡ dành cho gia đình khó khăn… đều là những việc làm bình dị nhưng có thể làm ấm lòng người. Khi tình yêu thương trong mỗi gia đình được lan ra cộng đồng, tinh thần Vu Lan trở thành một phần của đời sống, chứ chẳng dừng lại ở một nghi lễ trong tháng 7.
Trong xã hội hiện đại ngày nay, giữ gìn Vu Lan cũng là giữ gìn một khoảng lặng cần thiết giữa cuộc sống nhiều bộn bề. Đó là lúc con người nhớ về nơi mình bắt đầu, nhớ những người đã sinh thành, nuôi dưỡng và âm thầm nâng đỡ mình. Đạo hiếu, suy cho cùng, được thể hiện qua cách chúng ta sống mỗi ngày: biết kính trọng cha mẹ, biết yêu thương gia đình, biết sống có nghĩa tình và biết sẻ chia với người khác.
Tháng 7 âm vì thế chẳng nên là tháng của bất an, sợ hãi.
Hãy để tháng 7 trở thành mùa của những cuộc trở về, của lòng biết ơn, của tình thân và sự sẻ chia. Khi còn cha mẹ, hãy dành thêm cho họ một chút thời gian. Khi còn có thể trở về, hãy trở về. Khi còn có thể nói một lời yêu thương, đừng để đến ngày mai. Bởi có những món quà không cần gói bằng giấy, có những lời yêu thương chẳng cần nói thành lời thật lớn. Đó là sự hiện diện, là một bữa cơm sum họp, là bàn tay nắm lấy bàn tay đã chai sần theo năm tháng.
Ngọc Tuấn
