Với những đặc trưng riêng có, nghệ thuật hát bả trạo Hội An ngày càng được cộng đồng cùng chính quyền địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị nhân văn độc đáo. Trong bối cảnh Hội An là thành viên mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO về lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian, nghệ thuật hát bả trạo càng có thêm nhiều cơ hội để lan tỏa trong đời sống.
Nét đẹp của hát bả trạo ở Hội An
Hội An là vùng đất hội tụ nhiều loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc như bài chòi, hát bội, hát bả trạo, hò vè… Trong đó, hát bả trạo với những giá trị đặc trưng riêng có là một trong những loại hình nghệ thuật dân gian được gìn giữ, lưu truyền và sáng tạo, bổ sung, phát huy thành nghệ thuật hát bả trạo, tạo nên nét văn hóa trong đời sống tinh thần của người dân Hội An.
Hát bả trạo là một loại hình diễn xướng dân gian tiêu biểu, đặc sắc trong lễ hội cầu ngư, tục thờ cá Ông của ngư dân duyên hải Trung Bộ, còn được biết đến với các tên gọi như hò bả trạo, chèo bả trạo, hò đưa linh…
Bả là cầm, trạo là tay chèo. Bả trạo là cầm chắc tay chèo để đưa thuyền ra khơi đánh bắt mưu sinh. Nội dung của kịch bản nghệ thuật bả trạo chủ yếu dựa trên Âm linh bả trạo ca và Long thần bả trạo ca, phong phú về tư tưởng và nghệ thuật do các thế hệ tiền nhân sáng tạo, lưu truyền từ nhiều đời bằng hình thức truyền miệng
Theo nhiều nghiên cứu, hình thức diễn xướng dân gian hát bả trạo xuất hiện khá sớm ở Hội An. Đây không chỉ là một hình thức giải trí dân gian mà còn là loại hình nghệ thuật tổng hợp, kết hợp giữa diễn tuồng, hò và dân ca. Trong quá trình diễn xướng, các điệu múa tượng trưng cho động tác chèo ghe trên sông biển được lồng ghép, thể hiện sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân với mong ước mưa thuận gió hòa, đánh bắt được mùa.
Trong các dịp tế lễ cá Ông, đua ghe đảo thủy đầu xuân hoặc trong lễ tế linh, nhiều địa phương ở Hội An tổ chức diễn xướng hát bả trạo trên thuyền, hoặc tại lăng thờ cá Ông. Đội hình hát bả trạo thường từ 12 – 18 người (con trạo) chia đều ở hai bên; 3 ông Tổng (tổng khoang, tổng lái, tổng mũi) ở giữa mặc trang phục sặc sỡ, tay cầm cần câu hoặc gàu tát nước
Nội dung trong lễ hội diễn xướng bả trạo thường gồm có ba phần chính: ra khơi, bủa lưới, thuyền bị gặp nạn trên biển và được Ông cứu giúp, kể về ân đức của Ông, suy tôn Ông và mong được Ông luôn phù hộ độ trì cho dân bổn vạn.
Âm nhạc sử dụng các làn điệu, các kiểu “hát – nói – kể” kết hợp với động tác mô phỏng, cách điệu “chèo thuyền” rập ràng, đều đặn theo tiết nhịp âm nhạc, do tập thể các con trạo thể hiện. Vũ điệu của nghệ thuật tuồng truyền thống do ông tổng thể hiện nhằm chuyển tải nội dung nghệ thuật đến với công chúng.
Phát huy nghệ thuật bả trạo trong đời sống đương đại
Với những giá trị đặc trưng riêng có và giá trị nhân văn mang lại, nghệ thuật hát bả trạo ngày càng được cộng đồng và chính quyền các địa phương ở Hội An quan tâm, triển khai nhiều giải pháp thiết thực để bảo tồn và phát triển.
Đặc biệt, từ cuối năm 2023, Hội An đã chính thức trở thành thành viên mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO về lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian. Đây là cơ hội để các loại hình nghệ thuật dân gian nói chung và hát bả trạo nói riêng có thêm điều kiện để bảo tồn và phát huy.
Ngày nay, lễ hội bả trạo thường được người dân vùng biển Hội An tổ chức sau tết Nguyên Đán. Không chỉ vậy, tại các lễ hội dân gian truyền thống ở nhiều địa phương, nghệ thuật diễn xướng bả trạo cũng thường được đưa vào biểu diễn các trích đoạn, giúp người dân, du khách hiểu thêm về nghệ thuật diễn xướng dân gian mang đậm bản sắc, không gian văn hóa miền biển
Tại lễ hội Cổ Cò trên địa bàn phường Hội An Tây, các sự kiện đón khách xông đất đầu năm mới tại di tích Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh, các lễ hội giao lưu văn hóa, liên hoan hợp xướng được tổ chức ở Hội An, các tiết mục trích đoạn tái hiện nghệ thuật diễn xướng bả trạo do các diễn viên quần chúng biểu diễn luôn dành được lời khen ngợi, sự cổ vũ của khán giả, du khách.
Trong các chương trình nghệ thuật chuyên đề về văn hóa dân gian do Hội An tổ chức, hát bả trạo thường được lồng ghép một cách tinh tế vào tổng thể chương trình với các trích đoạn tiêu biểu. Hình thức thể hiện, động tác múa cùng lời hát, ca từ vui nhộn góp phần thể hiện tinh thần bình tĩnh, lạc quan và tình yêu cuộc sống của ngư dân; tinh thần ấy luôn hiện diện dù đang giữa biển khơi sâu thẳm.
Nghệ thuật hát bả trạo cũng được lồng ghép tái hiện, trình diễn trong các lễ hội cầu ngư truyền thống, lễ hội văn hóa – du lịch, các lễ hội miền biển ở Hội An, một số tour du lịch khám phá đời sống ngư dân ở Hội An, luôn thu hút sự tham gia, cổ vũ của cộng đồng và du khách.
Đặc biệt, trong bất kỳ một tiết mục, chương trình nào, phần diễn xướng hát bả trạo cũng do chính những người dân địa phương, ngư dân trình diễn. Họ chính là những nghệ sĩ dân gian, đóng vai trò then chốt trong việc giữ gìn, truyền dạy hình thức diễn xướng dân gian của làng biển. Không gian sống, văn hóa làng biển, phong tục, tập quán, tín ngưỡng… có bền chặt gốc rễ hay không cũng phụ thuộc vào chính cộng đồng ngư dân ở làng.
Trong bối cảnh mới sau sáp nhập, những địa phương có không gian biển của Hội An trước đây, nay vẫn luôn nỗ lực gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa biển đảo, bảo tồn không gian sinh tồn, nếp sống của người dân làng biển, xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa để thu hút khách du lịch.
Tục thờ cá Ông – thần Nam Hải là nét đẹp văn hóa, phong tục và tín ngưỡng đặc sắc của cư dân vùng biển. Hiện nay, cộng đồng địa phương cùng chính quyền đang nỗ lực bảo tồn, phát huy các giá trị này, đồng thời gắn kết văn hóa truyền thống với hoạt động du lịch.
Bên cạnh đó, chú trọng đầu tư tu bổ, bảo tồn các kiến trúc lăng, miếu, nơi thờ tự, các hình thức diễn xướng dân gian, nghi thức cúng tế truyền thống, để từ đó xây dựng các tour đưa du khách trong, ngoài nước đến tham quan, chiêm ngưỡng, khám phá văn hóa xứ biển, cùng học các điệu hò bả trạo, chèo thuyền với ngư dân làng biển.
Nguồn: baovanhoa.vn
