Bước sang năm Bính Ngọ 2026, trong bối cảnh Việt Nam chính thức triển khai thí điểm xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng theo Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội, yêu cầu hoàn thiện một cơ chế giải quyết tranh chấp tương xứng đã trở thành vấn đề mang tính chiến lược quốc gia. Ở trung tâm của yêu cầu đó, trọng tài thương mại, đặc biệt là trọng tài trong lĩnh vực tài chính, không chỉ còn là một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, mà đang dần trở thành thước đo năng lực pháp lý và mức độ hội nhập của một nền kinh tế.
Tranh chấp tài chính – một không gian tố tụng đặc thù
Trong cấu trúc vận hành của nền kinh tế toàn cầu, thị trường tài chính giữ vai trò huyết mạch của dòng vốn, đồng thời cũng là nơi hội tụ của những cấu trúc pháp lý phức hợp bậc nhất. Sự phát triển nhanh chóng của các công cụ phái sinh, các giao dịch xuyên biên giới giá trị lớn và các chuỗi hợp đồng đa tầng đã làm thay đổi căn bản diện mạo của tranh chấp thương mại truyền thống.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, tại các trung tâm tài chính hàng đầu như London, Singapore hay Hong Kong, trọng tài thương mại được lựa chọn ưu tiên nhờ tính bảo mật, tính linh hoạt và khả năng tiếp cận đội ngũ trọng tài viên có chuyên môn sâu. Tuy nhiên, tranh chấp tài chính không đơn thuần là một “nhánh con” của tranh chấp thương mại, mà mang trong mình những đặc tính riêng biệt về kỹ thuật, cấu trúc và tác động hệ thống.
Chính sự khác biệt này đòi hỏi một cách tiếp cận tố tụng chuyên biệt, nếu không, trọng tài rất dễ rơi vào tình trạng bị “hình thức hóa”, không đủ khả năng xử lý trọn vẹn các tranh chấp tài chính phức tạp.
Phạm vi ràng buộc của thỏa thuận trọng tài trong chuỗi hợp đồng liên đới
Một giao dịch tài chính hiện đại hiếm khi được thể hiện trong một hợp đồng đơn lẻ. Trên thực tế, nó thường được cấu thành bởi một hệ sinh thái hợp đồng bao gồm hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo đảm, bảo lãnh, hợp đồng phái sinh và các phụ lục kỹ thuật liên quan.
Thách thức phát sinh khi các hợp đồng trong cùng một gói giao dịch lại quy định những cơ chế giải quyết tranh chấp khác nhau, dẫn đến nguy cơ “phân mảnh thẩm quyền” và tố tụng song song tại cả Trọng tài và Tòa án. Hệ quả không chỉ là lãng phí nguồn lực mà còn là rủi ro xuất hiện các phán quyết mâu thuẫn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính ổn định và thanh khoản của thị trường tài chính.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nguyên tắc “tương thích hóa thỏa thuận trọng tài” và cơ chế đọc gộp thỏa thuận (incorporation by reference) đã được áp dụng như một giải pháp hiệu quả, cho phép Hội đồng trọng tài mở rộng phạm vi thẩm quyền để xem xét toàn bộ chuỗi nghĩa vụ phát sinh từ nhiều hợp đồng liên đới trong cùng một vụ tranh chấp.
Trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng các Trung tâm Tài chính Quốc tế, việc nhận diện và nội hóa nguyên tắc này sẽ góp phần quan trọng trong việc tạo dựng niềm tin pháp lý cho các nhà đầu tư, giúp họ yên tâm rằng tranh chấp sẽ được giải quyết một cách toàn diện, nhất quán và có tính dự báo cao.
“Trọng tài tính” – ranh giới giữa tự do thỏa thuận và trật tự công cộng
Một trong những vấn đề then chốt của trọng tài tài chính là trọng tài tính (arbitrability) – tức khả năng một tranh chấp được phép giải quyết bằng trọng tài. Đây không chỉ là câu hỏi về thẩm quyền, mà còn là phép thử về sự cân bằng giữa quyền tự do thỏa thuận của các bên và vai trò bảo vệ trật tự công cộng của Nhà nước.
Đối với các giao dịch tài chính mang tính chuyên nghiệp cao giữa các tổ chức lớn, trọng tài tính cần được nhìn nhận theo hướng rộng mở, tôn trọng tối đa ý chí của các bên có đầy đủ năng lực và hiểu biết pháp lý. Ngược lại, trong các giao dịch tài chính bán lẻ, nơi xuất hiện yếu tố bất cân xứng thông tin, Nhà nước cần duy trì những hàng rào bảo vệ hợp lý để ngăn ngừa việc lạm dụng trọng tài làm suy giảm quyền tiếp cận công lý của các chủ thể yếu thế.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, ranh giới giữa vi phạm thủ tục tố tụng và vi phạm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật vẫn chưa được xác lập một cách rõ ràng, dẫn đến việc một số phán quyết trọng tài bị hủy, gây tâm lý e ngại cho nhà đầu tư nước ngoài. Việc làm rõ phạm vi trọng tài tính, đặc biệt trong bối cảnh các sản phẩm tài chính mới như Fintech, hợp đồng thông minh hay tài sản số, là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm tính ổn định và nhất quán của môi trường pháp lý.
Vai trò của nhân chứng chuyên gia và “luật mềm” trong tố tụng trọng tài tài chính
Trong các tranh chấp tài chính hiện đại, Hội đồng trọng tài không thể chỉ dựa vào các quy phạm pháp luật thuần túy. Nhân chứng chuyên gia đóng vai trò then chốt trong việc giải mã các mô hình định giá, các cấu trúc phái sinh và những thuật toán tài chính phức tạp, giúp Hội đồng trọng tài tiếp cận bản chất thực của tranh chấp.
Song song với đó, việc áp dụng linh hoạt các chuẩn mực “luật mềm” như Quy tắc IBA về thu thập chứng cứ hay các hướng dẫn của ISDA đã góp phần hình thành một ngôn ngữ tố tụng chung, tạo điều kiện để phán quyết trọng tài đạt được mức độ công nhận và thi hành rộng rãi trên phạm vi quốc tế.
Đối với Việt Nam, việc xây dựng một hệ sinh thái trọng tài tài chính chuyên biệt, nơi kiến thức pháp lý song hành với tư duy tài chính hiện đại, sẽ là nền tảng quan trọng để biến trọng tài trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, hỗ trợ hiệu quả cho mục tiêu phát triển Trung tâm Tài chính Quốc tế.
Kết luận
Xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế không chỉ là câu chuyện của hạ tầng hay chính sách ưu đãi, mà trước hết là câu chuyện của niềm tin pháp lý. Một cơ chế trọng tài tài chính đủ mở để tiếp nhận các chuẩn mực toàn cầu, nhưng đủ chặt để bảo vệ các giá trị cốt lõi của công lý, sẽ là bệ đỡ vững chắc để Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ tài chính khu vực và quốc tế.
Luật sư Hồ Vương Quốc Sử
Giám đốc Điều hành – LS Law Firm
Hơn 11 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực đầu tư, doanh nghiệp, bất động sản và tố tụng trọng tài.
0908 192 615
lslawfirm2014@gmail.com
www.lslawfirm.com.vn
