Gần 30 năm âm thầm viết văn, làm thơ, Bùi Ngọc Hà đã tạo nên một khối lượng tác phẩm đặc biệt đồ sộ: ba tập thơ, trong đó có trường ca lục bát 39.000 câu, cùng bộ “Hồi ký cuộc đời tôi” gồm sáu tập, dày hơn 6.700 trang. Đằng sau những con số ấy là hành trình của một người thợ mộc, cựu thanh niên xung phong, cán bộ hợp tác xã luôn nỗ lực vượt lên số phận và lưu giữ ký ức về gia đình, quê hương, cộng đồng.
Một đời vượt lên số phận
Ở Việt Nam, phong trào làm thơ, viết văn không chuyên có sức lan tỏa rộng. Trong số những người sáng tác bằng niềm say mê cá nhân, Bùi Ngọc Hà, quê ở đất Phố Hiến, xứ nhãn lồng Hưng Yên, là một trường hợp đáng chú ý bởi gần 30 năm bền bỉ viết và sở hữu khối lượng tác phẩm rất lớn. Ông hiện là công dân tiêu biểu tại tổ dân phố Nguyễn Huệ, phường Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên.
Những bản thảo được ông viết, chỉnh sửa và trau chuốt nhiều lần trong âm thầm, lặng lẽ. Phải đến sau năm 2020, các tác phẩm mới lần lượt được xuất bản.
Bùi Ngọc Hà sinh năm 1946, lớn lên trong một gia đình địa chủ cũ, cha từng làm lý trưởng. Hoàn cảnh xuất thân khiến cuộc đời ông trải qua nhiều thăng trầm. Ông từng hai lần được cử đi học lớp “cảm tình Đảng” nhưng đều không thể được kết nạp. Dẫu vậy, ông vẫn giữ ý chí tiến thủ, chấp nhận những “phong ba, bão táp” và từng bước vươn lên.
Thuở trẻ, ông làm nghề thợ mộc, sau đó tham gia lực lượng Thanh niên xung phong xây dựng vùng Tây Bắc trong bảy năm, từ 1964 đến 1970. Trở về quê, ông tiếp tục làm mộc. Lần thứ hai xin “nhập ngũ”, ông trở thành công nhân quốc phòng, làm nhiệm vụ xây dựng doanh trại, đóng bàn ghế, giường tủ; buổi tối tham gia tuần tra cùng bộ đội tiễu phỉ tại E.723, Sư đoàn 333, Quân khu 5, ở tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 1978-1980.
Sau khi trở về hậu phương, ông đứng ra xây dựng Hợp tác xã Dân Chủ, chuyên sản xuất và kinh doanh đồ gỗ. Hợp tác xã từng giải quyết việc làm cho hàng trăm lao động địa phương, giúp họ có thu nhập khá và đời sống ổn định, đặc biệt trong giai đoạn chuyển từ thời kỳ bao cấp sang công cuộc đổi mới. Từ đó đến nay, ông giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Hợp tác xã Dân Chủ; sản phẩm của đơn vị được phân phối qua nhiều cửa hàng, trong đó có năm cửa hàng tại Hà Nội.
Khối lượng sáng tác đồ sộ
Trong nhiều năm, vợ chồng Bùi Ngọc Hà vừa chăm lo sản xuất, kinh doanh, vừa tích cực tham gia hoạt động xã hội. Ông tham gia lãnh đạo Hội Cựu Thanh niên xung phong tỉnh, thành lập đội võ thuật và tham gia sáng lập tổ chức họ Bùi tại quê hương Hưng Yên.
Gia đình ông duy trì nếp sống gắn bó, vợ chồng thủy chung, con cháu đoàn viên, thành đạt. Trải qua nhiều gian truân, vất vả và không ít sóng gió, ông vẫn kiên trì vượt lên số phận. Người đồng hành, động viên ông trong hành trình sáng tác là bà Nguyễn Thị Huệ, sinh năm 1952, người vợ đảm đang của vùng đất nhãn lồng. Bà ủng hộ chồng làm thơ, viết hồi ký về cuộc đời bươn trải gắn với gia đình, gia tộc, người lao động Hợp tác xã Dân Chủ và các hoạt động xã hội.
Cách đây gần 30 năm, bên cạnh công việc lãnh đạo, quản lý hợp tác xã thủ công, Bùi Ngọc Hà bắt đầu làm thơ, viết văn như một người “tay ngang”. Tính đến năm 2025, ông đã có ba tập thơ và sáu tập hồi ký, được các nhà xuất bản ấn hành trong giai đoạn 2020-2025, với tổng dung lượng 8.122 trang khổ lớn.
Ba tập thơ và những câu chuyện bằng lục bát
Tập thơ đầu tiên, “Tìm trong ánh mắt” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2022), khổ 14,5 x 20,5 cm, dày 510 trang, gồm 246 bài thơ tự sự và trữ tình. Tác phẩm ghi lại những tâm sự, chiêm nghiệm của tác giả về cảnh ngộ gia đình, nếp gia phong và dòng tộc.
Khi viết về họ Bùi, ông nhắc tới thân thế, sự nghiệp của cụ Bùi Bằng Đoàn, một trí thức phong kiến ngoài Đảng được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiệm vụ chủ trì Quốc hội khóa I từ năm 1946. Nhiều bài thơ thể hiện niềm tin vào Đảng, Bác Hồ, lòng biết ơn các nhân vật lịch sử, anh hùng, liệt sĩ, danh nhân văn hóa của Hưng Yên, đồng thời gửi gắm tâm tư riêng:“Đành làm thân con tò vò/Khắp miền đất nước chẳng mờ được đâu/Tìm trong ánh mắt trong đầu/Ở đâu cũng chỉ thấy câu thôi đành”, để rồi “Con người sóng gió nổi chìm/Vượt lên số phận để tìm tương lai/Trời không đóng cửa một ai/Đức năng thắng số tới đài vinh hoa” (Bài Vượt lên số phận)…
Tập thơ thứ hai, “Thấy được những gì?” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2025), dày 758 trang, gồm 217 bài. Một số tác phẩm có dung lượng như những trường ca ngắn, được viết theo lối kể chuyện. Trong đó có trường ca về nữ du kích, liệt sĩ, Anh hùng Núi Đôi Trần Thị Bắc thời kháng chiến chống Pháp ở xã Phù Linh: “Núi Đôi Đa Phúc có tên/Rừng thông bát ngát nhất miền trung du”.
Bài thơ dài “Làng An Vũ Hiến Nam Trung” cũng mang dáng dấp một bản trường ca. Tương tự, “Âm vang tiếng cười” kể về những chuyến du lịch, trải nghiệm của vợ chồng tác giả trên khắp đất nước. Qua đó, ông ghi lại vẻ đẹp non sông, lịch sử hào hùng, truyền thống dân tộc, sự phong phú của văn hóa, ngành nghề và phong tục tập quán ở nhiều địa phương, cũng như hình ảnh các anh hùng, danh nhân và tình người: “Những gì thấy được gần xa/Quê hương đất nước nay đà đổi thay” và tác giả cảm nhận “Tôi nhìn thấy được tận tường/Khắp miền đất nước thân thương gửi vào/Trang thơ lục bát rồi trao/Tận tay bạn đọc tự hào yêu thơ”.
Trường ca 39.000 câu lục bát
Tác phẩm có quy mô lớn nhất trong ba tập thơ là trường ca “Số phận cuộc đời một con người” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2024). Đây là cuốn hồi ký bằng thơ lục bát, kể lại gần 80 năm sống, học tập, lao động và bươn trải của tác giả. Sách khổ 16 x 24 cm, dày 1.395 trang, gồm khoảng 39.000 câu thơ lục bát.
Trường ca gồm 69 chương. Mỗi chương tương ứng với một chặng đời, đặt tác giả trong những mối quan hệ gia đình và xã hội “chằng chịt mắt vó”: từ khi được cha mẹ sinh ra, lớn lên, bước vào đời, vật lộn với cuộc sống; từ quê hương đồng bằng sông Hồng lên vùng cao Tây Bắc rồi vào Tây Nguyên. Ở đâu, ông cũng lao động cần mẫn, hết mình với công việc. Khi tuổi cao, con cháu trưởng thành, gia đình ổn định, ông dành nhiều thời gian hơn cho sáng tác, hoạt động xã hội và sinh hoạt cộng đồng.
Xét riêng về dung lượng, “Số phận cuộc đời một con người” có quy mô đặc biệt lớn. Theo thống kê trong bản thảo, tác phẩm dài khoảng 39.000 câu lục bát, trong khi “Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du có 3.254 câu; “Lục Vân Tiên” của Nguyễn Đình Chiểu có 2.082 câu. Ở thời hiện đại, trường ca “Như tôi đã sống” về Đại tá, Anh hùng Lao động Nguyễn Đăng Giáp, do Thanh Hải, Duy Tường và Mỹ Hạnh chuyển thể sang thơ lục bát, có 3.840 câu và đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam cấp bằng chứng nhận.
Như vậy, nếu chỉ so sánh số lượng câu thơ, trường ca của Bùi Ngọc Hà dài gần 12 lần “Truyện Kiều”, hơn 18 lần “Lục Vân Tiên” và hơn 10 lần “Như tôi đã sống”. Sự so sánh này chỉ nhằm cho thấy quy mô dung lượng, không đặt các tác phẩm lên cùng một thước đo về chất lượng nghệ thuật, giá trị tư tưởng hay vị trí trong lịch sử văn học.
Bùi Ngọc Hà cho biết ông không sáng tác để khoa trương hay hướng tới danh xưng kỷ lục gia. Mục đích của ông là kể lại cuộc đời mình bằng thơ: “Trải qua sóng gió bão bùng/Tôi xin ghi lại bằng dòng truyện thơ/Cuộc đời như một giấc mơ/Chiêm bao tỉnh giấc còn ngờ chưa tin”… “Từng trải tám chục năm qua/Quăng lên, quật xuống để mà vẫn tươm” và “Cầm tinh Bính Tuất số đào/Không tù cũng phế lao đao cuộc đời”. Ở chương cuối, tác giả tổng kết hành trình sống và viết: “Thời gian năm tháng trôi qua/Trường ca tôi viết như là chuyện thơ/Cuộc đời số phận duyên tơ/Của tôi, bố mẹ bến bờ xa xăm”. Ông coi trường ca như một di sản tinh thần dành cho con cháu: “Trường ca để đời trăm năm/Cho con cho cháu đêm nằm giở xem/Thương người quá cố nhớ thêm/Ông bà tiên tổ thảo hiền nhà ta”.
Sáu tập “Hồi ký cuộc đời tôi”
Bên cạnh thơ, Bùi Ngọc Hà còn hoàn thành bộ “Hồi ký cuộc đời tôi” gồm sáu tập, do Nhà xuất bản Tri Thức ấn hành năm 2025. Bộ sách khổ 16 x 24 cm, bìa cứng, gồm 81 chương, dày hơn 6.700 trang và nặng gần 12 kg.
Bộ hồi ký kể lại cuộc đời tác giả từ khi sinh ra đến tuổi bát thập, trong mối quan hệ với gia đình, gia tộc, họ hàng, cộng đồng, bạn bè và cộng sự. Các tập sách lần lượt ghi lại quá trình học nghề, làm nghề mộc, đi thanh niên xung phong, làm công nhân quốc phòng, lập gia đình, nuôi dạy con cái, xây dựng Hợp tác xã Dân Chủ từ thời bao cấp, tổ chức sản xuất, kinh doanh, vun đắp tổ ấm, tham gia công tác xã hội và đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực.
Ngay đầu chương I, Bùi Ngọc Hà viết: “Được bố tôi kể lại: Đúng 12 giờ trưa ngày 24/8/1946 âm lịch thì tôi cất tiếng chào đời tại một nhà đỡ tư ở phố Nam Hòa, thị xã Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên. Ngày nay là đường Bãi Sậy, phường Minh Khai, thị xã Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên. Trong hoàn cảnh gia đình lúc đó, bố tôi giàu có, lại giữ chức vụ lý trưởng thôn An Vũ. Bố tôi có ba vợ…”.
Bộ hồi ký được tác giả viết trong 26 năm, từ 1998 đến 2024. Ông thực hiện công việc này một cách công phu, thận trọng, bám sát thực tế, lựa chọn lối kể chân thật, giản dị, không phô trương hình thức.
Xét về quy mô, “Hồi ký cuộc đời tôi” là một bộ sách đặc biệt hiếm gặp trong đời sống xuất bản. Điều đáng chú ý là Bùi Ngọc Hà không phải hội viên Hội Nhà văn Việt Nam hay Hội Văn học Nghệ thuật Hưng Yên, cũng chưa từng qua trường lớp đào tạo viết văn. Ông tham gia một số câu lạc bộ thơ, như Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy thơ ca Đất Việt, Câu lạc bộ Thơ Việt Nam và Câu lạc bộ Văn hóa văn nghệ Người cao tuổi thành phố Hưng Yên.
Giá trị tư liệu của một đời người
Bùi Ngọc Hà không phải nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp. Vì vậy, các tác phẩm khó tránh khỏi những hạn chế nhất định về bút pháp nghệ thuật. Tuy nhiên, việc một người sáng tác không chuyên hoàn thành khối lượng tác phẩm lớn trong nhiều thập niên vẫn là một kỳ công đáng ghi nhận.
Đặc biệt, bộ hồi ký có giá trị như một nguồn tư liệu về hành trình của một con người vượt lên hoàn cảnh, tự lập nghiệp và trưởng thành giữa nhiều khó khăn, thử thách. Qua câu chuyện đời mình, tác giả đồng thời lưu giữ ký ức về đời sống xã hội ở khu vực đồng bằng sông Hồng: từ thời kháng chiến chống Pháp, hòa bình lập lại, cải cách ruộng đất, quá trình xây dựng hợp tác xã nông nghiệp và hợp tác xã thủ công, nông thôn trong kháng chiến chống Mỹ, đến sự manh nha của kinh tế tư nhân trong công cuộc đổi mới.
Ba tập thơ và sáu tập hồi ký của Bùi Ngọc Hà, xét về dung lượng và thời gian lao động sáng tạo, là những công trình mang dấu ấn cá nhân đặc biệt. Không chỉ ghi lại số phận một con người, các tác phẩm còn thể hiện mong muốn lưu giữ ký ức gia đình, dòng tộc, quê hương và những chuyển động xã hội mà tác giả đã trực tiếp trải qua.
Kim Quốc Hoa
