Khu di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn: Lượng khách tăng đến đâu để không gây áp lực lên di tích?

Trên nền di sản văn hóa thế giới và hệ sinh thái rừng còn tương đối nguyên vẹn, “Mỹ Sơn Xanh” không đơn thuần là một sản phẩm du lịch mới mà đang được định hình như cách tiếp cận tích hợp giữa bảo tồn đền tháp, gìn giữ thiên nhiên và sinh kế cộng đồng. Điểm cốt lõi là phát triển nhưng không vượt ngưỡng bảo tồn.

Nhân ngày Du lịch thế giới 27.9, Ban Quản lý di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn tổ chức tọa đàm “Mỹ Sơn Xanh: Hành trình trải nghiệm Di sản và Thiên nhiên”, nhằm cung cấp luận cứ cho mô hình kinh tế di sản, cơ chế chính sách và sản phẩm du lịch phù hợp.

Từ tháp cổ đến hệ sinh thái sống

Theo các kết quả khảo sát, khu bảo vệ cảnh quan di tích Mỹ Sơn có tổng diện tích hơn 1.160ha, độ che phủ rừng hiện đạt 94,6%. Hệ sinh thái nơi đây ghi nhận 238 loài thực vật có mạch và 607 loài động vật, trong đó nhiều loài quý hiếm, nguy cấp. Những dữ liệu này cho thấy giá trị Mỹ Sơn không chỉ nằm trong quần thể kiến trúc Champa mà còn ở hệ sinh thái rừng nhiệt đới có mức độ đa dạng sinh học đáng kể.

Ở quần thể đền tháp Mỹ Sơn, kiến trúc, địa hình, rừng và nguồn nước không hiện diện cạnh nhau một cách ngẫu nhiên. Hệ sinh thái rừng, suối vận hành trong quan hệ tương hỗ; rừng góp phần bảo vệ nền móng, cảnh quan và môi trường tồn tại của những đền tháp gạch cổ.

Từ góc độ bảo tồn, rừng vì thế không chỉ là “vùng đệm” hay phông nền xanh, mà là một cấu phần hữu cơ của tính toàn vẹn di sản. Đây cũng là khu vực cần được làm rõ khi nói đến “Mỹ Sơn Xanh”. “Xanh” không đơn giản là trồng thêm cây, mở thêm tuyến trekking hay gắn nhãn du lịch sinh thái, mà là nhận diện lại cấu trúc vốn có: Đền tháp tồn tại trong rừng; rừng góp phần bảo vệ đền tháp; tín ngưỡng và tính thiêng của thánh địa cũng từng góp phần gìn giữ cảnh quan tự nhiên.

Bởi vậy, vấn đề không phải làm thêm tour hay kéo thêm khách, mà là kết nối những lớp giá trị đã tồn tại trong cùng một chỉnh thể, từ đó tìm cách phát triển phù hợp với bản chất của một di sản văn hóa thế giới nằm trong hệ sinh thái rừng đã góp phần làm nên không gian thiêng suốt nhiều thế kỷ.

Phát triển nhưng không vượt ngưỡng bảo tồn

Năm 2023, di sản Mỹ Sơn đón 380.000 lượt khách, doanh thu 60,3 tỉ đồng; năm 2025 đạt 438.121 lượt khách, doanh thu hơn 63,7 tỉ đồng, khách quốc tế chiếm gần 91%. Sự tăng trưởng ấy đặt ra câu hỏi: Phát triển đến đâu để lượng khách tăng không đồng nghĩa với áp lực tăng lên di tích và hệ sinh thái?

Lợi thế của Mỹ Sơn nằm ở sự hội tụ giữa di sản văn hóa thế giới, hệ sinh thái rừng nhiệt đới và địa hình thung lũng khép kín gắn với vũ trụ luận Champa. Trục Mỹ Sơn – Trà Kiệu – Hội An cũng được đề xuất như hành trình nối kinh đô chính trị Champa, trung tâm tôn giáo với cảng thị giao thương. Nhưng chính giá trị sinh thái và khảo cổ lớn cũng đặt ra giới hạn chặt cho quá trình mở sản phẩm. Nền móng gạch cổ nhạy cảm với tác động cơ học, độ ẩm và hoạt động của con người; hệ sinh thái rừng có những sinh cảnh cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Mưa lớn, nắng nóng, nguy cơ cháy rừng hay xói mòn càng khiến bài toán quản trị sức chứa trở nên cấp thiết. Vì thế, mở tuyến hay gia tăng lượng khách không thể theo logic “càng nhiều càng tốt”.

Một cách tiếp cận được đặt ra là quản lý theo giới hạn thay đổi có thể chấp nhận được: Xác định mức tác động mà sinh cảnh và di tích có thể chịu đựng, từ đó thiết kế sức chứa, tuyến tiếp cận và cường độ khai thác. Sức chứa của Mỹ Sơn không nên được tính từ mục tiêu tối đa hóa lượng khách, mà từ khả năng chịu tải và phục hồi của tài nguyên. Nếu một tuyến trải nghiệm làm tổn thương cây quý hiếm, phá vỡ sinh cảnh hay tạo thêm áp lực lên vùng lõi di tích, sản phẩm đó sẽ làm suy giảm chính nguồn tài nguyên mà nó dựa vào để tồn tại. “Mỹ Sơn Xanh” chỉ có ý nghĩa khi chữ “xanh” trở thành nguyên tắc quản trị, không phải lớp nhận diện thương hiệu.

Từ góc độ kinh tế di sản, TS Hoàng Văn Long, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế – Xã hội TP Đà Nẵng đề xuất chuyển từ mô hình tham quan sang mô hình kinh tế di sản xanh, trong đó bảo tồn, trải nghiệm, sinh kế cộng đồng và nguồn thu hình thành chuỗi giá trị có khả năng tái tạo; đồng thời quản trị tích hợp di sản, sinh thái, tái đầu tư cho bảo tồn và kiểm soát sức chứa.