Sáng ngày 6/6 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cùng gia đình đã tổ chức hội thảo khoa học “Giáo sư – Anh hùng Lao động Hoàng Chương với văn hóa dân tộc”, nhân kỷ niệm 1 năm ngày mất của ông.
Tham dự hội thảo có TS Ngô Đông Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nhà báo Nguyễn Thanh Lâm, Ủy viên Trung ương Đảng, Giám đốc Đài Truyền hình VN, Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, PGSTS Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch Mặt trận tổ quốc VN, Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật VN, Ths Nguyễn Quyết Chiến, Tổng thư ký Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật VN, NSND Trần Quốc Chiêm, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật VN.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu VN, cho biết, từ những ngày đầu khó khăn, với “hai bàn tay trắng”, GS Hoàng Chương cùng các thế hệ lãnh đạo đặt viên gạch đầu tiên đã làm nên thương hiệu: Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc.
Đã trải qua hơn 25 năm, một phần tư thế kỷ, tuy thời gian không dài, nhưng thành tích nổi bật của Viện đã được Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam, giới khoa học và đội ngũ văn nghệ sĩ đánh giá cao. Nhân kỷ niệm 1 năm ngày mất của GS Anh hùng Lao động Hoàng Chương, Ban lãnh đạo Viện tổ chức hội thảo về ông. Hội thảo nhằm khẳng định những đóng góp của GS. Anh hùng Lao động Hoàng Chương cho văn hóa dân tộc. Đó là bài học kinh nghiệm cho ban lãnh đạo Viện tiếp tục kế thừa và phát triển, xây dựng Viện xứng đáng là địa chỉ đỏ, có nhiều công trình nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Ở phần kết luận đề dẫn, NSND Lê Tiến Thọ đề xuất các cơ quan có trách nhiệm ở Hà Nội và Gia Lai, xem xét cho đặt tên đường mang tên Giáo sư Hoàng Chương ở thủ đô và quê hương ông.
Nói về những đóng góp của GS Hoàng Chương đối với văn hóa dân tộc, Chủ tịch Liên hiệp các hội VHNT Việt Nam Đỗ Hồng Quân khẳng định, GS Hoàng Chương là nhà nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật truyền thống dân tộc, có nhiều công trình nghiên cứu được đánh giá cao như dân ca miền Trung Nam Bộ, Đi tìm vẻ đẹp của sân khấu dân tộc, Tống Phước Phổ – cây đại thụ tuồng, tuồng và võ thuật dân tộc, nghệ thuật Bài Chòi, tuồng báu vật của văn hóa dân tộc… Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho biết, công lao đóng góp của GS Hoàng Chương ngoài những công trình lý luận kể trên, ông còn là một nhà tổ chức, một nhà quản lý mẫn cán, xuất sắc.
Theo đó, 15 năm làm Viện trưởng Viện nghiên cứu Sân khấu thuộc Bộ VHTTDL, ông đã đưa một đơn vị nghiên cứu nhỏ thành một trung tâm nghiên cứu có uy tín lớn, quy tụ nhiều văn nghệ sĩ, nhà khoa học nổi tiếng trong và ngoài nước, có nhiều hoạt động, sản phẩm có tầm vóc quốc gia và có nhiều mối quan hệ với các cơ quan nghiên cứu sân khấu, văn hóa truyền thống ở nhiều nước trên thế giới. Sau khi nghỉ hưu, ông đã sáng lập Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc theo hình thức xã hội hóa, hoàn toàn tự lo trang trải về tài chính.
Với tình yêu mãnh liệt dành cho văn hóa dân tộc, GS Hoàng Chương đã thuyết phục được các trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân cũng như các nhà lãnh đạo, cựu lãnh đạo vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc để góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII của Đảng.
Dưới sự lãnh đạo của GS Hoàng Chương, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc đã hoàn thành khối lượng công việc khổng lồ với chất lượng khoa học và tác dụng xã hội cao: 5 đề tài cấp Bộ, gần trăm hội thảo khoa học trong đó có nhiều hội thảo quốc gia và quốc tế, xây dựng và góp phần thực hiện thành công 2 dự án quốc gia lớn là dự án Sân khấu học đường và dự án Văn hóa giao thông cùng sự hình hành và phát triển vững mạnh của một cơ quan báo chí có uy tín: tạp chí Văn hiến Việt Nam. Thực hiện công tác đối ngoại nhân dân thông qua hàng trăm chuyến đi biểu diễn, quảng bá nghệ thuật truyền thống dân tộc ở khắp các nước Asean, châu Á, châu Âu, châu Mỹ…
Đại tá, nhà văn, nhà báo Mai Nam Thắng đánh giá, đóng góp lớn nhất của GS Hoàng Chương về mặt tư duy chính là việc chuyển hóa khái niệm bảo tồn từ “tĩnh” sang “động”. Ông đấu tranh không khoan nhượng với tư duy giữ gìn di sản trong tủ kính. Đối với ông, di sản phải sống, phải thở, phải kiếm được tiền nuôi sống nghệ nhân và phải hiện diện trong đời sống của nhân dân. Các dự án đưa “Sân khấu vào học đường” hay gắn nghệ thuật với tuyên truyền an toàn giao thông là những minh chứng sống động cho phương pháp luận đúng đắn này.
Theo Đại tá, nhà văn Mai Nam Thắng, năm 2021, ở tuổi chạm vách 90, GS Hoàng Chương vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Đây là sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng và chuẩn xác nhất cho chặng đường hơn 20 năm “nghỉ hưu” nhưng làm việc bằng hai, bằng ba thời trẻ của ông.
NSND Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với GS Hoàng Chương. Bà cho biết: “Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam rất tự hào về ông, người anh hùng lao động thời kỳ đổi mới duy nhất của giới sân khấu. Xin nguyện học tập tình yêu và dũng khí của người con ưu tú của quê hương “Đất võ trời văn” trong sự nghiệp xây dựng một nền sân khấu tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở kỷ nguyên phát triển mới của văn hóa đất nước sau các nghị quyết của Đảng và Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam”.
NSND Trịnh Thúy Mùi nhắc lại những kỷ niệm cảm động khi Nhà hát Chèo Hà Nội bị công kích là phá chèo khi xây dựng thành công vở Nàng Sita năm 1983 hay các vở Oan ức một thời, Vương nữ Mê Linh những năm 2010, GS Hoàng Chương đã đứng ra tổ chức các tọa đàm khoa học để bảo vệ phương hướng hiện đại hóa chèo phục vụ khán giả chèo hôm nay của Nhà hát.
NSND Trịnh Thúy Mùi gọi ông là “Hiệp sĩ của sân khấu truyền thống” và kết luận: “Những việc làm của GS Hoàng Chương với chèo Hà Nội và không chỉ với chèo Hà Nội mà còn với nhiều đơn vị nghệ thuật truyền thống khác trên cả nước, khiến cho nghệ sĩ chúng tôi rất hâm mộ và kính phục ông, một nhà khoa học, một nhà lãnh đạọ chính trực và kiên định, luôn là chỗ dựa đáng tin cậy của những người hoạt động sân khấu truyền thống”.
GSTS Thái Kim Lan, nguyên là giáo sư triết học uy tín của Đại học Munich (CHLB Đức), một người bạn lâu năm của GS Hoàng Chương trong lĩnh vực khai thác bảo về các giá trị văn hóa Huế và đưa nghệ thuật truyền thống VN sang giao lưu thành công ở CHLB Đức và Cộng hòa Pháp, nhiều năm nay nghỉ hưu đã về Huễ thành lập một Bảo tàng rất sống động hấp dẫn về văn hóa Huế. Bà đã từ Huế ra dự hội thảo về GS Hoàng Chương đã nhắc lại những kỷ niệm và bài học sâu sắc khi bà và GS Hoàng Chương đưa vở Tuồng “Động Lộ Địch” là vở tuồng do danh nhân xứ Huế Ưng Bình Thúc Giạ Thị phóng tác từ vở kịch Le Cid của văn hào Pháp Cooc Nây do Nhà hát tuồng Đào Tấn tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) dựng diễn. Dù GS Hoàng Chương đã đi xa nhưng GSTS Thái Kim Lan vẫn coi GS Hoàng Chương là ông anh kính mến đã mang đến cho bà niềm tin lớn khi trở về Huế lập nên một Bảo tàng Văn hóa Huế để phục vụ việc giữ gìn các nét đẹp của văn hóa truyền thông quê hương.
Tham luận của NSUT Đào Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc khu vực đồng bằng Bắc Bộ, nguyên Trưởng đoàn kịch Hà Nam Ninh, nhắc lại việc GS Hoàng Chương đã cùng Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Văn An và các lãnh đạo Bộ Văn hóa Thông tin đã bảo vệ tính khai phá cho sự nghiệp đổi mới của vở diễn trước sự chống phá của các thế lực bảo thủ, giúp vở tham dự thành công Hội diễn Sân khấu Chuyên nghiệp tại TPHCM 1985, được hoan nghênh nhiệt liệt và được giải thưởng Lớn, say này được coi là một trong các vở diễn báo trước cho sự nghiệp Đổi mới của Đất nước.
Tham luận của Ths, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Sân khấu Phạm Ngọc Anh tìm hiểu “Sức mạnh kỳ lạ của GS Hoàng Chương”. Chị đặt câu hỏi “Sức mạnh nào làm GS Hoàng Chương có khả năng qui tụ các nhà khoa học văn nghệ sĩ ưu tú cả trong và ngoài nước vào cái cơ quan khoa học xã hội hóa không trụ sở, không kinh phí hoạt động, không lương bổng nhà nước do ông lãnh đạo? Sức mạnh nào đã làm GS Hoàng Chương vượt qua được các rào cản, các bức tường ngăn cách tưởng không thể vượt qua để trực tiếp gặp được các vị lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, dành được sự quan tâm đặc biệt cho cơ quan dân lập của ông? Rồi sức mạnh nào đã giúp GS Hoàng Chương thu hút được sự hỗ trợ tài trợ các các doanh nghiệp rất lớn để cơ quan của ông có tài chính hoạt động, lập được nhiều kỳ tích trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc?”
Sau nhiều chứng cứ cụ thể về người, việc, cuối cùng Ths Phạm Ngọc Anh tự trả lời câu hỏi trên của mình: “Đó là sức mạnh của tình yêu vô tư trong sáng mãnh liệt của GS Hoàng Chương đối với các giá trị to lớn của văn hóa truyền thống dân tộc. Cùng đó là một quyết tâm, một nhiệt huyết hành động mạnh mẽ để gìn giữ, bảo vệ bằng được các giá trị vô giá trên trong thời đại toàn cầu hóa, thời đại mà các giá trị đó rất dễ bị đánh mất”. Và chị kết luận đầy xúc động:
“Nhớ ông, tôi hiểu vì sao GS Hoàng Chương thường hát lại câu hát của nữ anh hùng Lan Anh trong kiệt tác tuồng “Hộ sanh đàn” của Đào Tấn vĩ đại:
Lao xao sóng vỗ ngọn tùng
Gian nan là nợ anh hùng phải vay.
Vâng, GS Hoàng Chương đã dám “vay nợ gian nan” và ông thực sự là một anh hùng của văn hóa dân tộc”.
Tham luận của Tổng Giám đốc Tập đoàn Truyền thông Quốc gia VN Ngô Ngọc Tuân cho biết GS Hoàng Chương đã động viên và trực tiếp chỉ đạo đơn vị ông tổ chức hàng trăm sự kiện quảng bá văn hóa truyền thống dân tộc trong và ngoài nước, trong đó có tới mấy chục chương trình Liên hoan giao lưu văn hoá và biểu diễn, quảng bá văn hoá truyền thống của Việt Nam tại các nước Mỹ, Pháp, Đức, Áo, Ý, Hà Lan, Thuỵ Sĩ, Dubai, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, Australia… và tại các nước ASEAN như: Lào, Campuchia, Thái Lan, Philippine, Singapore, Malaysia, Myanmar, Indonesia và đã nhận được sự đánh giá rất cao của khán giả các nước và sự đánh giá cao của Đại sứ quán Việt Nam.
Tham luận của nhạc sĩ, nghệ sĩ hát Xẩm Mai Tuyết Hoa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy Âm nhạc dân tộc, mang tên “GS Hoàng Chương với nghệ thuật hát Xẩm, từ tư tưởng bảo tồn đến hành trình di sản” khẳng định: “Giáo sư Hoàng Chương là một trong những người có ảnh hưởng sâu sắc tới hành trình phục hồi và lan tỏa nghệ thuật hát xẩm suốt nhiều thập niên qua”. Tham luận nhấn mạnh: “Trong dòng chảy nghệ thuật truyền thống Việt Nam, hát xẩm là loại hình dân gian đặc biệt. Đó không chỉ là tiếng hát mưu sinh của những người nghệ sĩ dân gian nơi chợ quê, bến nước, sân đình rồi nơi phố thị, ga tàu… mà còn là một kho tàng văn học – âm nhạc dân gian giàu tính nhân văn, phản ánh sâu sắc đời sống xã hội và tâm thức người Việt. Tuy nhiên, cũng đã có một thời gian dài, hát xẩm đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng: nghệ nhân thưa vắng, môi trường diễn xướng bị thu hẹp, công chúng trẻ dần xa rời loại hình nghệ thuật này.
Trong bối cảnh ấy, Giáo sư Hoàng Chương là một trong những người sớm nhận ra rằng muốn cứu di sản thì không thể chỉ dừng ở nghiên cứu hay lưu trữ tư liệu. Di sản chỉ thực sự sống khi nó hiện diện trong đời sống đương đại, khi tiếng hát dân gian tiếp tục được cất lên giữa cộng đồng hôm nay. Đó chính là tư tưởng xuyên suốt trong hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và quảng bá nghệ thuật truyền thống của ông”.
Ths. Nguyễn Trọng Quỳnh, Giám đốc Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai, nhắc nhiều đến thành công to lớn của vở tuồng “Quang Trung đại phá quân Thanh” của tác giả Trúc Đường do GS Hoàng Chương đạo diễn năm 1980. Vở tuồng khi đó đã thu hút đông đảo người xem bởi nội dung và diễn xuất của các nghệ sĩ với chất tuồng Bình Định đặc trưng. Đạo diễn Hoàng Chương đã đóng vai trò quyết định vào thành công của vở. Sau khi diễn rất được hoan nghênh tại Bình Định, vở diễn được mời ra diễn tại rạp Hồng Hà rồi Nhà hát Lớn ở Thủ đô những đêm diễn “hào hùng và cuốn hút trên sân khấu Thủ đô” lúc bấy giờ và sau đó vở diễn đã vinh dự được biểu diễn phục vụ các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước tại Hội trường Ba Đình lịch sử.
Ths, NSUT Đặng Bá Tài với tham luận “Vẫn còn đó niềm vui suy nghĩ của GS Hoàng Chương về nghệ thuật Tuồng Bắc” đã ca ngợi GS Hoàng Chương là nhà nghiên cứu duy nhất có công trình “Nghệ thuật tuồng Bắc”. Đây là công trình rất công phu đồ sộ nghiên cứu về nghệ thuật tuồng Bắc từ lịch sử phát triển, những vở diễn tiêu biểu, phong cách nghệ thuật và vị trí vững chắc trong làng sân khấu tuồng nói riêng và sân khấu Việt Nam nói chung.
TS Nguyễn Minh San, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, Phó Tổng Biên tập tạp chí Văn hiến VN với tham luận mang tên “GS. Hoàng Chương – Tấm gương sáng về sự cống hiến trọn đời cho văn hóa dân tộc của một nhà khoa học, một văn nghệ sĩ cao tuổi” đánh giá cao GS Hoàng Chương mặc dù đã có nhiều quang vinh khi đương chức nhưng khi về hưu vẫn không ngần ngại thành lập các cơ quan xã hội hóa là Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc và tạp chí Văn hiến VN để tiếp tục hoạt động đóng góp cho sự nghiệp xây dựng một nền văn hóa VN tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc theo NQTU 5 khóa VIII của Đảng đề ra. 25 năm bền bỉ trên cương vị Tổng Giám đốc, Viện trưởng của Viện và Chủ nhiệm tạp chí Văn hiến VN, ông đã tạo nên kỳ tích thu hút nhân tài và truyền cảm hứng và khát vọng bảo vệ văn hóa dân tộc mạnh mẽ cho lớp trẻ. TS Nguyễn Minh San nhấn mạnh: “Có thể khẳng định GS Hoàng Chương đã học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Ông là một nhà khởi tạo tài năng và dũng cảm, một tư duy sáng tạo lớn trong cách bảo tồn và phát huy giá trị VHNT dân tộc trong thời đại Kỷ nguyên Số. Ông, là điển hình minh chứng cho một chân lý đã có từ bao đời, là “Gừng càng già, càng cay”, là “Tuổi cao chí càng cao”.
Phát biểu tại Hội thảo, TS Ngô Đông Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định cũ, quê hương của GS Hoàng Chương đã kể lại những kỷ niệm sâu sắc về việc GS Hoàng Chương bảo vệ mạnh mẽ văn hóa truyền thống dân tộc. Chính tình thần ấy của GS Hoàng Chương đã thúc giục ông khi làm Bí thư Tỉnh ủy Thái Bình cũ đã tích cực chỉ đạo NBND và Sở VHTT tỉnh đứng ra nhận làm hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận nghệ thuật chèo là Di sản văn hóa phi vật thể thế giới. Hồ sơ đã được hoàn thành 2 năm trước đây và đang được xếp hàng để được UNESCO xem xét công nhận.
Hội thảo “Giáo sư Anh hùng Lao động Hoàng Chương với Văn hóa dân tộc” do Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc và Hội Nghệ sĩ Sân khấu VN phối hợp tổ chức đã thành công tốt đẹp, là một hoạt đông tri ân xứng đáng GS Anh hùng Lao động Hoàng Chương nhân kỷ niệm 1 năm ngày mất của ông.
Hoàng Anh
