Văn Hiến Plus

Lê Đại Cang: Vị phúc thần của Bắc thành và Hà Nội

11/01/2018 18:20:09
Từ lâu, trong các sách địa phương chí, nhân vật chí về quê hương Bình Định, tên tuổi và sự nghiệp của Lê Đại Cang đã được nhắc đến như một huyền thoại nhưng còn khá sơ sài về sử liệu. Tại các địa phương mà Lê Đại Cang đã từng làm việc, để lại nhiều dấu ấn, nhiều công tích như Hà Nội, các tỉnh đồng bằng sông Hồng, việt Bắc, Tây Bắc, các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, Quảng Nam…sách sử và địa phương chí thời ta ở các nơi này gần như không thấy nhắc gì đến ông, hoặc có nhắc cũng rất qua loa, đại khái.
Giáo sư Hoàng Chương đọc đề dẫn tại hội thảo khoa học
Giáo sư Hoàng Chương đọc đề dẫn tại hội thảo khoa học "Lê Đại Cang với Bắc Thành và Hà Nội".

Đến giữa năm 2011, cuốn sách “Lê Đại Cang và Lê thị gia phả” do các hậu duệ của Lê Đại Cang thuộc dòng họ Lê làng Luật Chánh, Phước Hiệp, Tuy Phước, Bình Định biên soạn, Nhà xuất bản Dân trí xuất bản, tập hợp một số bài viết chọn lọc về Lê Đại Cang của các học giả xưa, nay và công bố toàn văn một trước tác của Lê Đại Cang là “Lê thị gia phả”  đã bước đầu tạo được ấn tượng khá mạnh mẽ về nhân vật lịch sử này. Qua cuốn sách còn khiêm tốn ấy, chúng tôi đã cảm nhận Lê Đại Cang là một nhân vật lịch sử thật đặc biệt trong một giai đoạn lịch sử cũng rất đặc biệt ở nước ta.

Đây là giai đoạn trong sử sách thường gọi là thời Nguyễn sơ, khi nhà Nguyễn đoạt được đất nước từ tay nhà Tây Sơn của vị vua trẻ Cảnh Thịnh, bắt đầu sự nghiệp xây dựng một quốc gia độc lập, thống nhất với quốc hiệu Việt Nam trong hoàn cảnh hận thù bao phủ, nhân tâm lý tán, kinh tế kiệt quệ, loạn lạc giặc giã liên miên. Phải nói, giai đoạn lịch sử này là cực kỳ phức tạp, công tội của nhà Nguyễn cho đến nay vẫn còn là cuộc tranh luận chưa có hồi kết với nhiều ý kiến đánh giá trái ngược nhau.

Tuy vậy, có thể thấy, trong các vị vua của triều Nguyễn bên cạnh các vị vua yêu nước, chống xâm lược như Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân, chúng ta cũng cần đánh giá đúng những mặt tích cực và công lao dựng nước giữ nước to lớn của các vị vua như Gia Long, Tự Đức, nhất là vua Minh Mạng, một nhà cải cách có khát vọng xây dựng một chính thể công minh, trong sạch, hiệu quả, phát triển mạnh mẽ kinh tế văn hóa giáo dục, nâng cao đời sống dân chúng, biến đất nước ta thành một đất nước hùng cường ở khu vực Đông Á.

Trong các quan lại triều Nguyễn, bên cạnh các anh hùng chống xâm lược Pháp như Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Phan Đình Phùng…chúng ta cũng không thể không đề cao đúng mức các danh thần danh tướng có công lao lớn trong xây dựng và bảo vệ đất nước như Doãn Uẩn, Trương Đăng Quế, Lê Văn Đức, Trương Minh Giảng, Nguyễn Công Trứ…và tất nhiên trong số các vị này không thể không nhắc đến nhân vật Lê Đại Cang.

Sinh năm 1771, mất năm 1847, Lê Đại Cang là một con người xuất chúng, văn võ toàn tài với cuộc đời làm quan trải dài 41 năm qua 3 triều vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, từ chức tri huyện lên đến thượng thư, tổng đốc. Thực thi nhiệm vụ khắp ba miền đất nước, từ biên giới cực Bắc đến biên giới cực Nam, từ cố đô Thăng Long đến kinh đô Huế, qua rất nhiều lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, giáo dục, ngoại giao, Lê Đại Cang đều để lại những dấu ấn đậm nét, không thể nào quên trên mọi ĩinh vực, mọi miền đất.

Trong con đường làm quan “Cay cực, ra Bắc vào Nam, dong ruổi không ngừng, vì nước quên nhà, vì việc công quên việc riêng” ấy (lời của Lê Đại Cang), Lê Đại Cang đã để lại một tấm gương ngời sáng của một công bộc toàn tâm toàn ý, tận trung tận hiếu với nước với dân. Qua nhiều thăng trầm, nhiều bất trắc hiểm nguy, nhiều thử thách sống còn, Lê Đại Cang đã thể hiện một nhân cách cao đẹp, một bản lĩnh phi thường.

Chính vì những cảm nhận như vậy về nhân vật Lê Đại Cang, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hoá Dân tộc đã thống nhất với Hội Khoa học Lịch sử VN, Viện Sử học VN đề xuất với UBND tỉnh Bình Định, quê hương Lê Đại Cang, phối hợp tổ chức hội thảo khoa học về nhân vật lịch sử này. Đầu năm 2013, hội thảo “Lê Đại Cang – tấm gương kẻ sĩ” đã diễn ra tại TP Quy Nhơn, hội tụ hơn 100 đại biểu chính thức trong đó có nhiều nhà khoa học lịch sử văn hoá và văn nghệ sĩ hàng đầu đất nước đến từ thủ đô Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Bình Định và nhiều địa phương khác trong cả nước.

Tài liệu lịch sử phong phú cùng những đánh giá khoa học, những phân tích toàn diện, khách quan, sâu sắc trong 40 bàn tham luận của các nhà lãnh đạo Đảng, chính quyền, các nhà sử học, các nhà nghiên cứu văn hóa, các văn nghệ sĩ đã tạo nên một hội thảo khoa học được dư luận đánh giá cao trong việc nghiên cứu tôn vinh các danh nhân lịch sử văn hóa của đất nước còn đang bị bụi mờ thời gian và các định kiến chính trị hẹp hòi che khuất..  

Ngay sau hội thảo “Lê Đại Cang – Tấm gương kẻ sĩ” ở Quy Nhơn, tạp chí Văn hiến VN đã phối hợp với VTV và Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho ra mắt bộ phim tài liệu truyền hình và cuốn sách cùng tên “Lê Đại Cang – Nhân cách bậc quốc sĩ”  giới thiệu rộng rãi tấm gương của ông với bạn đọc và người xem cả nước. Có thể nói cuốn sách và bộ phim trên đã bước đầu giới thiệu được khá chân thực, toàn diện chân dung cùng tầm vóc, vị trí lịch sử của một danh nhân đất nước trong một thời gian dài bị rơi vào quên lãng. Tại quê hương Tuy Phước, khu lăng mộ Lê Đại Cang đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Một con đường mới tại TP Quy Nhơn đã được mang tên Lê Đại Cang.

Tuy vậy, với những người đã khởi xướng việc tổ chức nghiên cứu về danh nhân Lê Đại Cang trong Hội Khoa học Lịch sử VN, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc và tạp chí Văn hiến Việt Nam, Lê Đại Cang vẫn là một nhân vật lịch sử hấp dẫn cần được tiếp tục nghiên cứu, khám phá, quảng bá. Trong đó, có việc đi sâu nghiên cứu hai giai đoạn hết sức thú vị và nhiều ý nghĩa  trong cuộc đời Lê Đại Cang là giai đoạn 20 năm với 3 lần thực thi công vụ trên đất Bắc thành và giai đoạn 8 năm làm việc ở  trấn Vĩnh Thanh, rồi An Giang – Hà Tiên và Chân Lạp.

Đối với giai đoạn 8 năm trên đất phương Nam của Lê Đại Cang với các chức vụ cai bạ Vĩnh Thanh, Tổng đốc An Giang – Hà Tiên, Tuần  phủ An Giang kiêm bảo hộ Chân Lạp rồi Trấn Tây tham tán đại thần, Hội Khoa học Lịch sử An Giang đã  cùng Trung tâm chúng tôi, Viện Sử học VN, Hội Khoa học Lịch sử VN phối hợp với Thành uỷ, UBND thành phố Châu Đốc tổ chức cuộc hội thảo “Tổng đốc Lê Đại Cương với An Giang” vào tháng 7 năm 2016 tại thành phố lịch sử Châu Đốc.  

Với 50 bàn tham luận của các tác giả của An Giang, miền Tây Nam bộ, TP Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam cùng hơn 20 tham luận của các tác giả đến từ Hà Nội, Hội thảo “Tổng đốc Lê Đại Cang với An Giang” đã phục hiện một thời mở nước và giữ nước vô cùng khó khăn gian khổ trên vùng đất Châu Đốc - An Giang và Nam bộ xưa cũng như vai trò của Lê Đại Cang trong những năm tháng hào hùng và bi thương ấy.

Ngay sau hội thảo này, một con đường lớn tại thành phố Châu Đốc đã được mang tên Lê Đại Cương. Cuốn sách “Tổng đốc Lê Đại Cương với An Giang” đã được tạp chí Văn hiến Việt Nam phối hợp với nhà xuất bản Sân khấu xuất bản. Đặc biệt, do được trực tiếp tham dự hai cuộc hội thảo về Lê Đại Cang tại Quy Nhơn và Châu Đốc, cảm hứng và tài liệu từ hai cuộc hội thảo đã giúp nhà thơ Thanh Thảo và hai nhà viết kịch Nguyễn Sỹ Chức và Văn Trọng Hùng hoàn thành các sáng tác văn học nghệ thuật về Lê Đại Cang.

Trường ca “Người khiêng võng” của Thanh Thảo được đánh giá là một trong những trường ca xuất sắc của “ông vua trường ca” trong thơ Việt Nam. Vở tuồng “Hoạn lộ” của  Nguyễn Sỹ Chức được Hội Nghệ sĩ Sân khấu VN tặng giải kịch bản xuất sắc năm 2016, được Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh, Đà Nẵng đưa và kế hoạch dàn dựng đầu năm 2018. Vở tuồng “Quan khiêng võng” của Văn Trọng Hùng cũng đã được Nhà hát tuồng Đào Tấn, Bình Định nhận dàn dựng trong năm 2018.

Và trong dịp kỷ niệm 170 năm ngày mất của danh nhân Lê Đại Cang (1847-2017), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc và Tạp chí Văn hiến Việt Nam đã quyết định phối hợp tổ chức hội thảo “Lê Đại Cang với Bắc thành và Hà Nội” tại thủ đô Hà Nội. Trong cuộc đời của Lê Đại Cang, có  khoảng thời gian 20 năm làm việc và cống hiến cho Hà Nội và các tỉnh phía Bắc: từ năm 1810 đến năm 1822 (với các chức vụ Thiêm sự Bộ binh, sung Hộ thào và Binh tào Bắc thành, Biện lý bang giao sứ sự ở công quản Gia Quất lo tiếp sứ nhà Thanh phong vương cho vua Minh Mạng, Hiệp trấn Sơn Tây) từ năm 1827 đến năm 1832 (với các chức vụ Khâm sai xử án hình Bắc thành, Quản lý Đê chính kiêm Hình tào Bắc thành, Quyền Tổng trấn Bắc thành, Chủ khảo trường thi Bắc thành, Phụ trách chia lại các hạt ở Bắc thành, Thượng thư bộ Binh, kiêm Hữu đô ngự sử viện Đô sát viên, Tổng đốc 3 tinh  Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang kiêm Tổng đốc Hà Nội, Ninh Bình) và từ đầu năm 1841 đến cuối 1842 (với các chức vụ Khâm sai tiếp sứ nhà Thanh phong vương cho vua Thiệu Trị, thự Bố chánh sứ Hà Nội).

Chúng ta có thể thấy, mảnh đất ngàn năm văn hiến luôn là đất lành với người con tài đức của quê hương Bình Định. Tại đây, hoạt động của Lê Đại Cang là hết sức phong phú, bộc lộ tài năng hết sức đa diện, đạt nhiều thành tựu trên các lĩnh vực chính trị, hành chính, hình pháp, thủy lợi, giáo dục, ngoại giao…nổi bật là việc thực hiện pháp luật rất nghiêm minh trong vai trò Khâm sai xử án hình tồn đọng và rồi được giao làm hình tào Bắc thành và nhất là công lao to lớn trong nhiệm vụ Quản lý Đê chính. Không phải ngẫu nhiên mà hành trình hơn 3 năm thực thi trách nhiệm quan đê chính của Lê Đại Cang lại được Đại Nam thực lục, bộ Quốc sử của triều Nguyễn, ghi chép cụ thể và tỉ mỉ đến vậy. Có thể nói, đó là cả một cuộc chiến đấu  vĩ đại với giặc “nước” của quân dân Bắc thành và Hà Nội và trong cuộc chiến đấu sinh tử này, Lê Đại Cang đã thực sự là một vị tư lệnh anh hùng của quân dân Hà Nội.

Câu đối “Đê tồn Cang tại/Đê hoại Cang vong” do Lê Đại Cang tự đề trên công đường Nha Đê chính ở cửa Nam đã thể hiện ý thức sống chết để hoàn thành nhiệm vụ được giao của ông. Ý thức đó cộng với sự tận tụy, quên mình cùng tác phong làm việc khoa học, sức chịu đựng phi thường. Lê Đại Cang đã chỉ huy đăp mới, tôn tạo vững chắc hàng ngàn km đê, nạo vét, nắn lại rất nhiều cửa sông để chia lũ thành công cũng như hoàn thành quyển sách đầu tiên tổng kê đê điều Bắc thành. Nếu hệ thống đê điều ở miền Bắc ngày nay được coi là một kỳ quan thể hiện ý chí bất khuất của con người Việt Nam trước thảm họa thiên nhiên thì Lê Đại Cang là một trong những người đã góp phần quan trọng để tạo nên kỳ quan nhân tạo vĩ đại này. Lê Đại Câng rất xứng đáng được coi là một vị phúc thành của Bắc thành và Hà Nội như vua Minh Mạng ưu ái vinh danh ...

(Trích đề dẫn hội thảo)


GS Hoàng Chương/VHVN
detail1
detail2

Mới nhất

Lần theo dấu chân Nguyễn Tuân  và

Lần theo dấu chân Nguyễn Tuân và

(Vanhienplus.vn) - Chưa dám chắc Nguyễn Tuân là người Việt Nam đầu tiên đặt chân đến Phần Lan, song tôi tin rằng ông là nhà văn Việt Nam đầu tiên…
Bài chòi - nghệ thuật hồn nhiên

Bài chòi - nghệ thuật hồn nhiên

Bài chòi là nghệ thuật do nhân dân sáng tạo, phục vụ nhân dân và được nhân dân yêu mến, gìn giữ. Đó là nghệ thuật của hạnh phúc, vì…